ناگفته هایی از روز معلم

کد خبر : 2463

17:00

1405/02/12

سونیوز: ۱۲ اردیبهشت هر سال، افکار عمومی در ایران به یاد یکی از والاترین اقشار کشور، یعنی معلمان، متوجه می‌شود. اما آیا می‌دانید نام‌گذاری این روز ریشه در حادثه‌ای خونین و دراماتیک در میدان بهارستان تهران دارد؟ ماجرایی که در آن، شلیک چند تیر نه‌تنها جان یک معلم دلسوز را گرفت، بلکه باعث سقوط یک دولت، انتصاب دولتی جدید و ثبت یکی از ماندگارترین مناسبت‌های صنفی تاریخ معاصر ایران شد. در این گزارش اختصاصی، سونیوز شما را به دل یکی از تلخ‌ترین و عبرت‌آموزترین رویدادهای تاریخ معلمان ایران می‌برد.

به گزارش آژانس خبری سونیوز، روایت روز معلم در دو حکومت مجزا، به یکی از تلخ‌ترین و در عین حال تأثیرگذارترین برگ‌های تاریخ آموزش ‌و پرورش ایران اشاره دارد؛ ماجرایی که نه‌تنها تقویم کشور را برای نزدیک به دو دهه تغییر داد، بلکه به نقطه‌عطفی در مناسبات میان دولت، معلمان و افکار عمومی بدل شد. ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۰، دکتر ابوالحسن خانعلی با شلیک گلوله کشته شد و این واقعه منجر به تغییر دولت وقت شد.

در ایران و در اوایل دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، شکاف عمیق میان حقوق کارمندان دولت و هزینه‌های زندگی، به‌ویژه در میان قشر فرهنگی و معلمان، به نارضایتی گسترده‌ای انجامیده بود. در آن مقطع، حقوق معلمان نه‌تنها تناسبی با تخصص و فداکاری آنان نداشت، بلکه در مقایسه با بسیاری از مشاغل دولتیِ هم‌رده نیز بسیار پایین‌تر بود. به‌عنوان نمونه، یک مهندس تازه‌کار در دستگاه‌های دولتی اغلب چند برابر یک معلم با‌تجربه حقوق دریافت می‌کرد، حال‌آن‌که مسئولیت خطیر تربیت نسل آینده بر دوش معلمان سنگینی می‌کرد. شکاف معیشتی آن‌قدر عمیق شده بود که دیگر سکوت برای تشکل‌های معلمان تهران ممکن نبود. اعتراض‌ها ابتدا در قالب نامه‌نگاری و ملاقات با مقامات دنبال شد، اما بی‌توجهی دولت، چاره‌ای جز تجمع مسالمت‌آمیز باقی نگذاشت.

در چنین فضایی، انجمن‌ها و تشکل‌های صنفی معلمان فعالیت خود را شدت بخشیدند. یکی از شاخص‌ترین چهره‌های این حرکت مسالمت‌آمیز، دکتر ابوالحسن خانعلی بود. وی متولد سال ۱۳۱۱ در تهران و معلمی دلسوز، بود. خانعلی دانش‌آموخته رشته فلسفه از دانشگاه تهران و دارای دکترای فلسفه از فرانسه بود که در دبیرستان‌های تهران تدریس می‌کرد. وی از بنیان‌گذاران انجمن معلمان تهران به شمار می رفت که در کنار تدریس، دغدغه عمیقی نسبت به کرامت و معیشت همکارانش داشت به طوری که به صورت رسمی و در طول سال های تاسیس انجمن صنفی معلمین به عنوان سخنگو برای پیگیری مطالبات این صنف حضور داشت.

در صبح روز ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۰، معلمان سراسر کشور برای دستیابی به حقوق از دست رفته خود اعتصاب کردند. رهبری این حرکت اعتراض آمیز را زنده یاد محمد درخشش یکی از معلمان وقت به عهده داشت. آنها می خواستند وارد محوطه وزارت فرهنگ شوند، اما ماموران امنیتی مانع ورودشان شدند. پس از آن معترضین راهی میدان بهارستان شدند و مقابل ساختمان مجلس تحصن کردند. آنها دسته‌گل‌هایی در دست و مطالباتی صنفی بر زبان داشتند: «حقوق ما باید با حقوق مهندسان برابر شود». بنا بر روایت شاهدان، خانعلی آن روز سعی داشت با حفظ آرامش جمعیت، مانع از هرگونه درگیری شود و باب گفت‌وگو با مأموران را باز کند.

در این بین نیروهای پلیس با استفاده از ماشین آبپاش سعی در متفرق کردن جمعیت داشتند اما معلمان از جای خود تکان نخوردند و به تحصن ادامه دادند.گفته ها حاکی از آن است که ردیف اول تحصن کنندگان که معلمان زن بودند، بیشتر در معرض آسیب و خیس شدن بودند. تا اینکه دکتر ابوالحسن خانعلی؛ دبیر فلسفه و عربی 29 ساله دبیرستان جامی به کمک تعدادی از دانش آموزان روی ماشین آبپاش رفتند و جهت شلنگ آبپاش را تغییر دادند. پلیس این بار برای متفرق کردن تحصن کنندگان شروع به شلیک هوایی نمود اما معلمان همچنان تکان نخوردند.

آنچه انتظار می‌رفت تجمعی آرام و گفت‌وگومحور باشد، به صحنه خونینی بدل شد. مأموران نظامی مسئول برقراری نظم، به فرماندهی سرگرد نادر شهرستانی، با معلمان معترض به خشونت متوسل شدند. بر اساس گزارش‌های تاریخی و اظهارات شاهدان عینی، سرگرد شهرستانی با اسلحه کمری خود به سوی معلمان آتش گشود. در این تیراندازی، دکتر ابوالحسن خانعلی که در صف مقدم و مشغول تلاش برای آرام‌سازی فضا و گفت‌وگو با مأموران بود، مورد اصابت گلوله قرار گرفت و در دم جان باخت. پیکر خونین او بر سنگ‌فرش میدان بهارستان، به نمادی دردناک از مظلومیت معلمان ایران تبدیل شد قبل از دفن خانعلی در ‌بابویه. مراسم تشییع پیکر وی در روز 13 اردیبهشت، به بزرگترین تظاهرات خیابانی بعد از کودتای 28 مرداد 1332 تبدیل شد که در آن نه تنها معلمان، بلکه گروه‌ های مختلفی حضور یافتند .

محمد درخشش؛ رییس جامعه معلمان ایران و رهبر اعتصاب نیز دستگیر و روانه زندان شد. پس از این اتفاق، اعتراضات معلمان رنگ و بوی سیاسی گرفت و در نتیجه 4 شرط برای پایان اعتصاب اعلام کردند : سقوط دولت جعفر شریف امامی، مجازات قاتل دکتر ابوالحسن خانعل آزادی محمد درخشش، ترمیم حقوق معلمان طبق طرح باشگاه مهرگان (مجمع صنفی معلمان ایران)

استعفای نخست وزیر؛ سقوط کابینه با یک گلوله
شوک ناشی از این رویداد، سراسر کشور را فرا گرفت. جامعه فرهنگی، دانشجویان، بازاریان و افکار عمومی به‌شدت ملتهب شد و اعتراض‌ها از محدوده صنفی معلمان فراتر رفت. دولت وقت، به نخست‌وزیری جعفر شریف‌امامی ، که در برابر موج خشم عمومی و فشار رسانه‌ها و نمایندگان مجلس قرار گرفته بود، پس از چند روز بحران‌زدگی و ناتوانی در مدیریت پیامدهای این فاجعه، چاره‌ای جز استعفا ندید. بدین ترتیب، یکی از سریع‌ترین سقوط‌های یک کابینه در تاریخ معاصر ایران رقم خورد.

پس از استعفای شریف‌امامی، علی امینی مأمور تشکیل کابینه شد. امینی که برای آرام کردن فضای متشنج و بازگرداندن اعتماد عمومی نیازمند اقدامی فوری بود، خواسته اصلی معلمان را در دستور کار قرار داد. تنها چند روز پس از به شهادت رسیدن خانعلی، دولت جدید اعلام کرد که حقوق معلمان افزایش یافته و با حقوق مهندسان شاغل در دولت متناسب خواهد شد. این تصمیم، هرچند دیرهنگام، اما برای نخستین‌بار کرامت شغلی معلمان را به‌طور رسمی به رسمیت شناخت.

موسسه فرهنگی هنر ی فصل هنر ، مشاور و مجری پروژه های فرهنگی، هنری، رسانه ای و تبلیغاتی شماست. موسسه فرهنگی هنری به عنوان جامع ترین موسسه فرهنگی هنری شمالغرب کشور و اولین شرکت خلاق در حوزه صدا و تصویر با شعار « فقط تصور کن... ! » ، ایده ها و تصورات شما را ممکن می سازد.

ارتباط با موسسه فرهنگی هنری فصل هنر/ کلیک کنید.

دولت جدید و روز ملی معلم
با روی کار آمدن علی امینی به عنوان نخست‌وزیر جدید، یکی از نخستین و فوری‌ترین تصمیم‌های دولت، پذیرش خواسته اصلی معلمان بود. نخست وزیر جدید در باشگاه مهرگان حضور یافت و به معلمان قول داد حقوق آنها افرایش یابد، اما معلمین معترض نپذیرفتند و اعلام کردند که جز محمد درخشش هیچ کس را به عنوان وزیر فرهنگ نخواهند پذیرفت.

چهار روز بعد در تاریخ 22 اردیبهشت، محمد درخشش به وزارت فرهنگ منصوب شد و اشل حقوق فرهنگیان با حقوق مهندسان مساوی شده و به تصویب هیات وزیران رسید و به این ترتیب اعتصاب 10 روزه معلمان موفقیت آمیز پایان یافت و روز 23 اردیبهشت معلمان به کلاس های درس بازگشتند .

اما میراث ماندگارتر این رخداد، چیزی فراتر از یک بخشنامه حقوقی بود. دولت جدید از همان سال ۱۳۴۰، ۱۲ اردیبهشت را به یاد ابوالحسن خانعلی، به‌عنوان «روز معلم» نام‌گذاری کرد و به مدت ۱۷ سال یعنی تا آخرین سال حکومت محمدرضا پهلوی، به طور رسمی هر سال گرامی داشته ‌شد.

روز معلم پس از انقلاب؛ پیوندی تازه با یک ترور
پس از انقلاب، با ترور استاد مرتضی مطهری در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۵۸، روز معلم در تقویم رسمی کشور با پیوندی تازه تداوم یافت، هرچند آن واقعه تاریخی ۱۳۴۰ همچنان بخشی مهم از حافظه جمعی معلمان ایران باقی ماند.

روز 12 اردیبهشت سال بار دیگر نیز با خون یک معلم گره خورد. در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۵۸و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، استاد مرتضی مطهری به دست گروه فرقان ترور شد. این هم‌زمانی باعث شد تا پس از انقلاب، روز معلم همچنان در همان تاریخ تثبیت شود، اما با تجلیل از مقام مرتضی مطهری. بدین‌سان، ۱۲ اردیبهشت دو چهره شاخص از دو دوره متفاوت را در حافظه ملی ایران جاودانه کرده است: دکتر ابوالحسن خانعلی، نماد معلمِ مبارزِ در عصر پهلوی، و استاد مرتضی مطهری، نماد یک معلم دیگر در اوایل انقلاب اسلامی.

متاسانه دکتر ابوالحسن خانعلی؛ معلم مبارزی که جان خود را در راه احقاق حقوق و حفظ منزلت معلمان از دست داد، در افکار عمومی فراموش شده است . شاید مهم ترین دلیل فراموشی این شخصیت برجسته را بایستی در کوتاهی رسانه ها و وزارت آموزش و پرورش جستجو کرد.

در روزگاری که «معلم» همچنان از شأن و معیشت می‌گوید، بازخوانی فداکاری معلمانی چون خانعلی، یک تلنگری تاریخی است. ۱۲ اردیبهشت به ما یادآوری می‌کند که گرامی‌داشت معلم، هرگز از سر تفنن و مناسب‌سازی تقویمی نبوده، بلکه با خون و جان معلمینی گره خورده که برای پاسداشت مقام معلمی هزینه‌ای سنگین پرداختند.