سونیوز: تصور کنید صدای اعلام تأسیس یک رادیو ملی، تصاویر خام یک دادگاه تاریخی علیه نژادپرستی، یا نغمه‌های یک فرهنگ بومی که دیگر گوینده‌ای ندارند، ناگهان برای همیشه خاموش شوند. این سرنوشت تلخی است که هر ساله بخش عظیمی از حافظه شنیداری و دیداری بشر را تهدید می‌کند؛ گنجینه‌ای که نه در کتابخانه‌های کاغذی، بلکه بر نوارهای مغناطیسی فرسوده و فیلم‌های سلولوئیدی در حال تجزیه، در انتظار نجات است. هر سال در ۲۷ اکتبر، جهان به بهانه «روز جهانی میراث سمعی و بصری» به استقبال این پرسش می‌رود که آیا نسل‌های آینده قادر خواهند بود صدای گذشته ما را بشنوند و تصویر آن را ببینند؟

به گزارش آژانس خبری سونیوز، سازمان یونسکو با همکاری با شورای هماهنگی اتحادیه آرشیوهای دیداری‌-‌ شنیداری و سایر نهادهای مرتبط با حفاظت از میراث در سراسر جهان، نقشی محوری در حفظ و به اشتراک گذاردن این اسناد که کم دوام هستند و در معرض نابودی، ایفا می‌کند. لذا این سازمان  روز 27 اکتبر را بعنوان روز جهانی میراث دیداری شنیداری تعیین کرده است.
 
مبدا و تاریخچه؛ از یک توصیه‌نامه تا یک جنبش جهانی
ریشه‌های این مناسبت جهانی را باید در تصمیمات نهادهای بین‌المللی در دهه‌های پایانی قرن بیستم جست‌وجو کرد. در سال ۱۹۸۰، بیست‌ویکمین کنفرانس عمومی یونسکو در بلگراد، «توصیه‌نامه حفاظت و صیانت از تصاویر متحرک» را تصویب کرد؛ سندی هنجاری که برای نخستین بار ضرورت حفاظت از فیلم‌ها و ضبط‌های صوتی را به رسمیت شناخت . با این حال، نام‌گذاری رسمی یک روز جهانی به این امر، تا سال ۲۰۰۵ به طول انجامید؛ زمانی که سی و سومین کنفرانس عمومی یونسکو با تصویب قطعنامه‌ای، ۲۷ اکتبر را به عنوان «روز جهانی میراث سمعی و بصری» تعیین کرد . این روز همچنین یادآور تصویب «توصیه‌نامه ۲۰۱۵ درباره حفاظت و دسترسی به میراث مستند» است و به کشورهای عضو امکان می‌دهد تا عملکرد خود را در قبال این تعهد بین‌المللی ارزیابی کنند . از سال ۲۰۰۸ نیز این مناسبت با هدف افزایش آگاهی عمومی نسبت به آسیب‌پذیری شدید این اسناد و تشویق اقدامات فوری، به طور گسترده در سطح جهان گرامی داشته می‌شود .
 
اهمیت این مناسبت؛ چرا باید نگران صدای گذشته بود؟
اهمیت این روز فراتر از یک بزرگداشت نمادین است؛ زیرا میراث سمعی و بصری، ستون فقرات حافظه جمعی و هویت فرهنگی جوامع مدرن را تشکیل می‌دهد. برخلاف اسناد مکتوب که قرن‌ها دوام می‌آورند، ضبط‌های صوتی و تصویری به شدت شکننده و وابسته به فناوری هستند. فیلم‌های سلولوئیدی دچار تجزیه شیمیایی می‌شوند، نوارهای مغناطیسی خاصیت خود را از دست می‌دهند و فرمت‌های دیجیتال با سرعتی سرسام‌آور کهنه می‌شوند . این روز فرصتی است برای یادآوری اینکه بدون اقدام فوری، داستان‌ها، زبان‌ها و تجربیات زیسته‌ای که در قالب صدا و تصویر ثبت شده‌اند، می‌توانند برای همیشه از دست بروند. همان‌طور که یونسکو تأکید می‌کند، این آثار تنها بازتاب‌دهنده فرهنگ نیستند، بلکه شاهدان زنده تاریخ و ابزاری برای گفت‌وگوی بین‌فرهنگی و درک متقابل به شمار می‌روند .
 
میراث سمعی و بصری چیست؟
میراث سمعی و بصری طیف وسیعی از مواد ثبت‌شده را در بر می‌گیرد که چشم و گوش انسان را به طور همزمان مخاطب قرار می‌دهند. این تعریف شامل فیلم‌های سینمایی و مستند، برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی، ضبط‌های صوتی از سخنرانی‌ها، موسیقی و مصاحبه‌ها، و همچنین آرشیوهای دیجیتال و رسانه‌های نوین می‌شود . آنچه این مجموعه را از سایر اشکال میراث متمایز می‌کند، وابستگی ذاتی محتوا به حامل فیزیکی آن است؛ یعنی معنا و مضمون یک ضبط صوتی یا تصویری، جدایی‌ناپذیر از نوار، فیلم یا فایل دیجیتالی است که روی آن ذخیره شده است. این ویژگی باعث می‌شود که با فرسایش حامل، محتوا نیز به طور جبران‌ناپذیری از بین برود . از نخستین ضبط‌های صدای انسان در قرن نوزدهم تا آرشیوهای دیجیتال امروزی، این میراث سند زنده تحولات اجتماعی، هنری و سیاسی جوامع بشری است .


 
کدام کشورها بیشترین توجه را دارند؟
هرچند روز جهانی میراث سمعی و بصری یک مناسبت جهانی است، اما میزان توجه و سرمایه‌گذاری در آن بسته به زیرساخت‌های آرشیوی و اولویت‌های فرهنگی کشورها متفاوت است. کشورهای اروپایی مانند سوئیس (با برنامه هماهنگ‌کننده  آلمان و فرانسه از پیشگامان برگزاری رویدادهای تخصصی، نمایش فیلم‌های مرمت‌شده و کارگاه‌های دیجیتال‌سازی هستند . در آمریکای لاتین، شیلی با همکاری یونسکو و کتابخانه ملی خود، گفت‌وگوهای تخصصی درباره چالش‌های حفاظت و دسترسی برگزار می‌کند و پروژه‌های دیجیتال‌سازی آرشیوهای مقاومت را به اجرا درآورده است . در منطقه خاورمیانه، قطر با تأکید بر آرشیو رادیویی خود به عنوان حافظه تاریخی دولت، برنامه‌های مستندسازی گسترده‌ای را دنبال می‌کند . ایران نیز به عنوان یکی از کشورهای فعال در حوزه میراث مستند، با ترجمه و انتشار اسناد یونسکو و برگزاری مراسم در کتابخانه ملی، به ترویج این مناسبت کمک می‌کند . با این حال، در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، کمبود منابع مالی و اولویت‌های دیگر باعث شده که این روز چندان پررنگ برگزار نشود.
 
چالش‌ها و مشکلات؛ نبردی با زمان و فناوری
بزرگ‌ترین چالش پیش روی میراث سمعی و بصری، ماهیت دوگانه آن است: از یک سو ابزاری قدرتمند برای ثبت تاریخ، و از سوی دیگر به شدت آسیب‌پذیر در برابر گذر زمان. تخمین زده می‌شود که حدود ۸۰ درصد از آرشیوهای سمعی و بصری جهان در معرض خطر جدی نابودی قرار دارند . دلایل متعددی در این بحران دخیل‌اند: فرسایش فیزیکی مواد (مانند نوارهای مغناطیسی و فیلم‌های سلولوئیدی)، کهنه شدن تجهیزات پخش (دستگاه‌هایی که دیگر ساخته نمی‌شوند و تعمیرشان دشوار است)، و نبود متخصصان آموزش‌دیده برای نگهداری و دیجیتال‌سازی . علاوه بر این، بسیاری از آرشیوها با کمبود شدید بودجه برای دیجیتال‌سازی انبوه مواجه‌اند؛ فرآیندی که نه تنها پرهزینه است، بلکه خود چالش جدیدی را به همراه دارد: چگونه می‌توان اطمینان حاصل کرد که فایل‌های دیجیتال در آینده‌ای دور قابل خواندن باقی بمانند، در حالی که فرمت‌های دیجیتال نیز چرخه عمر کوتاهی دارند؟  این وضعیت برای کشورهایی که درگیر بحران‌های سیاسی یا بلایای طبیعی هستند، وخیم‌تر است؛ زیرا درگیری‌ها و حوادث غیرمترقبه می‌توانند در یک لحظه کل یک آرشیو را نابود کنند .
 
تحلیل اقتصادی؛ هزینه‌ای که نمی‌توان از آن فرار کرد
از منظر اقتصادی، حفاظت از میراث سمعی و بصری یک سرمایه‌گذاری پرهزینه اما ضروری است. دیجیتال‌سازی انبوه نیازمند تجهیزات تخصصی، نرم‌افزارهای پیشرفته، فضای ذخیره‌سازی امن و نیروی انسانی ماهر است که همه اینها هزینه‌های قابل توجهی را به مؤسسات تحمیل می‌کند. با این حال، نادیده گرفتن این هزینه‌ها در بلندمدت بسیار گران‌تر تمام می‌شود. از دست رفتن یک آرشیو منحصر به فرد به معنای از بین رفتن سرمایه فرهنگی و تاریخی است که هیچ ارزش پولی نمی‌تواند جایگزین آن شود. از سوی دیگر، آرشیوهای سمعی و بصری پتانسیل اقتصادی قابل توجهی نیز دارند: آنها می‌توانند به عنوان منابع درآمدزایی از طریق تولید مستند، محتوای آموزشی، گردشگری فرهنگی و صنایع خلاق مورد استفاده قرار گیرند . برای نمونه، آرشیو رادیو قطر نه تنها به عنوان حافظه تاریخی، بلکه به عنوان منبعی برای تولید برنامه‌های مستند و پژوهشی استفاده می‌شود که ارزش اقتصادی غیرقابل انکاری دارد . بنابراین، سرمایه‌گذاری در حفاظت، در واقع سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فرهنگی و اقتصادی آینده است.
 
تحلیل فرهنگی؛ هویت در آینه صدا و تصویر
از بعد فرهنگی، میراث سمعی و بصری فراتر از یک آرشیو صرف، ابزاری برای شکل‌دهی و بازتولید هویت جمعی است. صداها و تصاویری که از گذشته باقی می‌مانند، به جوامع امکان می‌دهند تا تجربیات مشترک خود را بازشناسند و به نسل‌های بعد منتقل کنند. برای نمونه، آرشیو «مبارزه آزادیبخش آفریقای جنوبی» نه تنها رویدادهای تاریخی را ثبت کرده، بلکه به عنوان منبعی برای درک مبارزه علیه آپارتاید و تقویت هویت ملی مورد استفاده قرار می‌گیرد . به همین ترتیب، مجموعه‌های موسیقی سنتی بومی (مانند مجموعه «ژوزه ماسدا» در فیلیپین یا «کارل تیرن» در سوئد) زبان‌ها و سنت‌هایی را حفظ می‌کنند که در غیر این صورت ممکن بود برای همیشه خاموش شوند . این میراث همچنین به عنوان پلی برای گفت‌وگوی بین‌فرهنگی عمل می‌کند؛ زیرا از طریق صدا و تصویر، افراد می‌توانند با فرهنگ‌هایی که هرگز مستقیماً تجربه نکرده‌اند، همدلی و درک پیدا کنند. یونسکو تأکید می‌کند که حفاظت از این تنوع فرهنگی و زبانی، پیش‌شرطی برای صلح و تفاهم جهانی است .
 
تحلیل توسعه صنعتی؛ پیوند آرشیو و صنایع خلاق
از منظر توسعه صنعتی، میراث سمعی و بصری می‌تواند به عنوان موتور محرکه‌ای برای صنایع خلاق و دانش‌بنیان عمل کند. آرشیوهای غنی صوتی و تصویری، مواد اولیه ارزشمندی برای تولید فیلم، مستند، موسیقی، بازی‌های ویدیویی و محتوای آموزشی فراهم می‌کنند. صنعت فیلم و تلویزیون، به ویژه، به شدت به آرشیوهای تاریخی وابسته است؛ چه برای تولید آثار مستند و چه برای بازسازی صحنه‌های تاریخی در تولیدات داستانی. در کشورهایی که زیرساخت دیجیتال‌سازی پیشرفته‌ای دارند، آرشیوها به عنوان پلتفرم‌های نوآوری عمل می‌کنند و امکان توسعه محصولات و خدمات جدید مبتنی بر محتوای تاریخی را فراهم می‌سازند . علاوه بر این، دیجیتال‌سازی آرشیوها می‌تواند به ایجاد شغل‌های تخصصی در حوزه‌های مرمت، فراداده‌سازی، مدیریت دیجیتال و حقوق مالکیت فکری منجر شود. با این حال، برای بهره‌مندی از این پتانسیل، کشورها نیازمند سیاست‌های حمایتی، سرمایه‌گذاری در مهارت‌آموزی و ایجاد زیرساخت‌های فنی هستند تا آرشیوها از انبارهای منفعل به منابع فعال اقتصادی و فرهنگی تبدیل شوند.
 
آینده؛ پنجره‌ای به جهان یا حفره‌ای در حافظه؟
آینده میراث سمعی و بصری به توانایی جامعه جهانی در اتخاذ رویکردی فعالانه و نظام‌مند بستگی دارد. شعار امسال این روز، «پنجره‌ای به جهان»، یادآور این واقعیت است که این میراث تنها زمانی ارزش خود را نشان می‌دهد که در دسترس و قابل استفاده باشد . فناوری‌های نوین، به ویژه هوش مصنوعی، می‌توانند در مرمت خودکار تصاویر و صداهای آسیب‌دیده، تشخیص گفتار برای فهرست‌نویسی خودکار و غنی‌سازی فراداده‌ها نقش تحول‌آفرینی ایفا کنند. با این حال، اتکای صرف به فناوری کافی نیست. آنچه بیش از همه ضروری است، اراده سیاسی و تعهد نهادی برای تخصیص منابع پایدار به آرشیوها، تصویب قوانین حمایتی و تقویت همکاری‌های بین‌المللی است. بدون چنین تعهدی، خطر آن وجود دارد که قرن بیستم به عنوان نخستین قرنی که به طور گسترده ثبت شد، به «حفره‌ای تاریک» در حافظه بشری تبدیل شود. همان‌طور که یونسکو هشدار می‌دهد، حفاظت از این میراث به معنای حفاظت از حافظه جمعی ماست؛ و اگر نتوانیم گذشته را به یاد آوریم، ساختن آینده‌ای پایدار ممکن نخواهد بود . آینده این میراث در گرو تصمیم‌هایی است که امروز گرفته می‌شود؛ تصمیم‌هایی که تعیین می‌کنند آیا نسل‌های بعدی می‌توانند صدای ما را بشنوند یا در سکوتی تحمیل‌شده فرو خواهند رفت.

نویسنده : سونیوز