سونیوز: ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۵ – در جهانی که هر ثانیه میلیون‌ها داده تولید می‌شود، هنوز بخش بزرگی از انسان‌ها از ساده‌ترین حق خود محروم‌اند: حق دانستن. روز جهانی دسترسی به اطلاعات، فرصتی است برای بازاندیشی در بنیادی‌ترین نیاز جوامع بشری؛ نه فقط دسترسی به داده، بلکه دسترسی به قدرت.

 به گزارش آژانس خبری سونیوز، داستان دسترسی به اطلاعات با یک واقعیت تکان‌دهنده آغاز می‌شود. زمانی که قانون اساسی یونسکو در سال ۱۹۴۵ به تصویب رسید، تنها یک کشور در جهان دارای قانون آزادی اطلاعات بود. چهل و پنج سال بعد، در اوایل دهه ۱۹۹۰، هنوز تنها دوازده کشور چنین قانونی داشتند . اما مسیر تحول شتاب گرفت. در سال ۲۰۱۱، کنفرانس پان‌آفریقایی دسترسی به اطلاعات در آدیس‌آبابا برگزار شد و یونسکو را بر آن داشت تا ۲۸ سپتامبر را به عنوان روز جهانی تأمل درباره حقوق اطلاعات تعیین کند. چهار سال بعد، در ۲۰۱۵، کنفرانس عمومی یونسکو رسماً این روز را به عنوان «روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات» اعلام کرد. در ۲۰۱۹، مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز این مناسبت را به رسمیت شناخت و آن را در دستور کار ۲۰۳۰ توسعه پایدار گنجاند . اکنون ۱۳۹ کشور دارای قانون آزادی اطلاعات هستند که ۹۰ درصد جمعیت جهان را پوشش می‌دهند .
 
 اهمیت این مناسبت؛ وقتی اطلاعات جان انسان‌ها را نجات می‌دهد
پشت آمار و اعداد، داستان‌های واقعی انسانی نهفته است که اهمیت این روز را از سطح یک مناسبت تقویمی فراتر می‌برد. در برزیل، روزنامه‌نگاران از طریق قانون دسترسی به اطلاعات کشف کردند که اعضای بدن برای پیوند در انبار نگهداری می‌شوند در حالی که هواپیماهای دولتی در حال جابه‌جایی مقامات هستند. این افشاگری که با اتکا به حق دسترسی به اطلاعات به دست آمد، رئیس‌جمهور برزیل را وادار به اصلاح قوانین کرد و جان نزدیک به ۵۰۰ نفر را نجات داد . در تایلند، مادری که به دنبال پاسخ درباره شکست دخترش در مدرسه بود، با استناد به قانون دسترسی به اطلاعات، برگه‌های امتحانی او را مطالبه کرد. این افشاگری سیستم‌های پذیرش تقلبی را برملا ساخت و اصلاحاتی را به دنبال داشت که درهای آموزش را به روی همه دانش‌آموزان گشود . در روستاهای ماهاراشترا هند، روستاییان با استفاده از قانون حق بر اطلاعات، ناپدید شدن بودجه یک پروژه آبرسانی را افشا کردند و با در دست داشتن مدرک، مقامات را وادار به تکمیل پروژه کردند. نتیجه: آب آشامیدنی سالم برای همه . سازمان ملل به روشنی می‌گوید: «وقتی شهروندان حقیقت را بدانند، دولت‌ها بهتر کار می‌کنند؛ وقتی اطلاعات آزادانه جریان یابد، جامعه شکوفا می‌شود؛ و وقتی پنهان‌کاری با نور خورشید جایگزین شود، جان انسان‌ها نجات می‌یابد» .
 
 این مناسبت در کدام کشورها بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد؟
روز جهانی دسترسی به اطلاعات در سراسر جهان گرامی داشته می‌شود، اما الگوهای توجه به آن نابرابر است. کشورهای با سنت دموکراتیک قوی و قوانین آزادی اطلاعات بالغ، این روز را با رویدادهای گسترده، کنفرانس‌های تخصصی و کمپین‌های آگاهی‌بخشی گرامی می‌دارند. در اروپا، نهادهایی مانند مرکز اروپایی آزادی مطبوعات و رسانه، گزارش‌های سالانه درباره موانع دسترسی به اطلاعات منتشر می‌کنند . در آمریکای لاتین، شبکه «صداهای جنوب» گزارش‌های سایه‌ای درباره مقاومت نهادی در برابر دسترسی به اطلاعات منتشر می‌سازد . اما شکاف عمیقی وجود دارد. تنها ۵۵ درصد آفریقایی‌ها و فقط ۱۵ درصد ساکنان خاورمیانه و شمال آفریقا تحت حمایت قانونی دسترسی به اطلاعات زندگی می‌کنند . در آسیا-اقیانوسیه، کره جنوبی نمونه‌ای از تفاوت میان دسترسی رسمی و عملی است؛ در سال ۲۰۲۳ حدود ۱.۸۴ میلیون درخواست اطلاعات به نهادهای عمومی ارسال شد و نرخ افشای رسمی ۹۴.۳ درصد بود، اما بسیاری از روزنامه‌نگاران همچنان با پاسخ‌های غیرواقعی یا ردهای پوشیده‌شده روبرو می‌شوند . این نابرابری جهانی خود نشانه‌ای از ضرورت توجه بیشتر به این مناسبت در مناطقی است که حق دانستن هنوز یک آرزو است.
 
 
هوش مصنوعی و جریان اطلاعات؛ انقلابی که می‌تواند به «فروپاشی دانش» بیانجامد
هوش مصنوعی امروز به یکی از قدرتمندترین دروازه‌های دسترسی به اطلاعات تبدیل شده است، اما تحقیقات جدید زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند. پژوهشگران دانشگاه کپنهاگ با تحلیل ۲۷ مدل زبانی بزرگ بر روی ۱۵۵ موضوع مختلف، حدود ۷۰ میلیون ادعای تولیدشده توسط این مدل‌ها را بررسی کردند. نتایج تکان‌دهنده بود: حتی متنوع‌ترین مدل (GPT-5) حداقل ۱۸.۷ درصد اطلاعات کمتر متنوعی نسبت به جستجوی گوگل ارائه می‌دهد . به بیان دیگر، انسان‌ها به طور فزاینده‌ای در معرض اطلاعات مشابه و تکراری قرار می‌گیرند. پروفسور ایزابل آگنشتاین از دانشگاه کپنهاگ هشدار می‌دهد: «ما در خطر مواجهه مردم با دیدگاه‌های کمتر و دامنه محدودتری از دانش هستیم. این می‌تواند چرخه‌ای شرورانه ایجاد کند که در آن محبوب‌ترین محتوا حتی غالب‌تر شود، در حالی که محتوای دیگر به طور فزاینده‌ای نادیده گرفته شود» . این پدیده که «فروپاشی دانش» نامیده می‌شود، زمانی تشدید می‌شود که مدل‌های زبانی بر روی متون تولیدشده توسط هوش مصنوعی دیگر آموزش ببینند و در چرخه‌ای بسته، تنوع اطلاعات به تدریج از بین برود . همزمان، مسائل مربوط به سوگیری الگوریتمی، وابستگی به پلتفرم و دسترسی نابرابر به ابزارهای پیشرفته می‌تواند شکاف‌های موجود میان نهادها و مناطق را تشدید کند . یونسکو نیز اهمیت بحث درباره سیاست‌های دسترسی به داده‌های در اختیار بازیگران خصوصی مانند پلتفرم‌های دیجیتال را برجسته کرده است .
 
 چالش‌ها و مشکلات؛ وقتی قانون کافی نیست
وجود قانون دسترسی به اطلاعات با تضمین اجرای آن فاصله زیادی دارد. فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران هشدار می‌دهد: «تضمین‌های قانونی زمانی که مقامات اساساً دسترسی به اطلاعات را مسدود می‌کنند، ارزش کمی دارند» . در سراسر جهان، روزنامه‌نگاران و فعالان رسانه‌ای با تأخیر، رد درخواست‌ها، قوانین محدودکننده و موانع اداری روبرو می‌شوند . لوکزامبورگ نمونه‌ای از این شکاف‌هاست؛ این کشور اخیراً قانون جدیدی برای حق دسترسی روزنامه‌نگاران به اطلاعات عمومی تصویب کرده، اما قانون آن حداکثر زمان پردازش برای درخواست‌های روزنامه‌نگاران را تعیین نمی‌کند و مقامات عمومی می‌توانند اطلاعات را در صورتی که «ارزش عمومی محدود» داشته باشد، بازدارند . در کانادا، تأخیرهای پردازش و کاستی‌های چارچوب دسترسی به اطلاعات همچنان یک چالش جدی است . در تونس، یکی از نگران‌کننده‌ترین عقب‌گردهای اخیر در این زمینه رخ داده است . یونسکو تأکید می‌کند که قوی‌ترین قوانین دسترسی به اطلاعات ویژگی‌های مشترکی دارند: دامنه کاربرد گسترده (حتی شامل نهادهای خصوصی که بودجه عمومی خرج می‌کنند)، رویه‌های شفاف و کم‌هزینه، مهلت‌های سختگیرانه و نظارت مستقل. این قوانین همچنین استثناها را محدود و انتشار فعالانه داده‌های کلیدی را الزامی می‌کنند. در غیاب این عناصر، «پنهان‌کاری دوباره حاکم می‌شود» .
 
 نقش رسانه‌ها در دسترسی به اطلاعات؛ دیده‌بانانی که بدون اطلاعات کور می‌مانند
رسانه‌ها پل میان شهروندان و قدرت هستند، اما این پل بدون دسترسی به اطلاعات فرو می‌ریزد. روزنامه‌نگاران و فعالان نمی‌توانند در راستای منافع عمومی عمل کنند اگر به اطلاعات دقیق و به‌موقع دسترسی نداشته باشند. همزمان، حق دسترسی به اطلاعات اغلب به پتانسیل کامل خود نمی‌رسد اگر رسانه‌ها آن را برنگیرند، بررسی نکنند و منتشر نکنند . در جوامع دموکراتیک، رسانه‌ها با پرسش از سازمان‌ها و یادآوری مسئولیت‌هایشان در قبال شهروندان، آن‌ها را پاسخگو می‌کنند و به شکل‌دهی «سازمان‌های شیشه‌ای» کمک می‌کنند. نبود قوانین مشخص و چارچوب‌های قانونی دسترسی به اطلاعات، مانع ایفای نقش دیده‌بانی رسانه‌ها می‌شود . اما چالش دیگری نیز وجود دارد: افول رسانه‌های محلی و منطقه‌ای می‌تواند منجر به افزایش اخبار جعلی و اطلاعات نادرست شود، زیرا وقتی منابع خبری محلی معتبر وجود نداشته باشد، خلأ ایجادشده توسط ارائه‌دهندگان اطلاعات گمراه‌کننده پر می‌شود. جوامع محروم که دسترسی محدودتری به منابع جایگزین دارند، در برابر این آسیب‌پذیری بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرند .
 

 
دسترسی به اطلاعات و جریان آزاد اطلاعات؛ حق بنیادین بشری
دسترسی به اطلاعات یک حق بنیادین است که در ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر به رسمیت شناخته شده؛ حق «جستجو، دریافت و انتشار اطلاعات و ایده‌ها از طریق هر رسانه‌ای» . این حق در هدف ۱۶.۱۰ اهداف توسعه پایدار نیز گنجانده شده که خواستار دسترسی عمومی به اطلاعات به عنوان معیار کلیدی پیشرفت به سوی «صلح، عدالت و نهادهای قوی» است . یونسکو به عنوان متولی شاخص جهانی این هدف (۱۶.۱۰.۲)، نقش رهبری نه تنها در advocacy بلکه در نظارت بر پیشرفت جهانی را بر عهده دارد . در اجلاس جهانی ۲۰۲۵ در مانیل، فیلیپین، که با موضوع «تضمین دسترسی به اطلاعات زیست‌محیطی در عصر دیجیتال» برگزار می‌شود، یونسکو از بیش از ۵۰ کشوری که هنوز قانون دسترسی به اطلاعات ندارند می‌خواهد که در مواجهه با اختلالات اقلیمی این شکاف را پر کنند . این درخواست نشان می‌دهد که دسترسی به اطلاعات دیگر یک موضوع صرفاً حقوقی یا سیاسی نیست، بلکه به یک ضرورت بقا در عصر بحران‌های زیست‌محیطی تبدیل شده است.
 
  اطلاعات به مثابه سوخت بازارها
اقتصاددانان مدت‌هاست دریافته‌اند که اطلاعات ناقص، هزینه مبادله را افزایش می‌دهد و فرصت‌های بازار را محدود می‌کند. ژوزف استیگلیتز، برنده جایزه نوبل اقتصاد، نشان داد که در اقتصادهای مدرن پیچیده، قیمت‌ها همه اطلاعات مرتبط را منتقل نمی‌کنند و دولت‌ها ممکن است انگیزه داشته باشند که اطلاعات را تحریف یا محدود کنند. این وضعیت «عدم تقارن اطلاعات» نامیده می‌شود . تحقیقات بانک جهانی نشان می‌دهد که شفافیت داده‌ها می‌تواند رشد اقتصادی را تقویت کند. یک مطالعه نشان داد که یک درصد افزایش در شاخص ظرفیت آماری با ۰.۰۳ درصد افزایش در تولید ناخالص داخلی واقعی سرانه سالانه همراه است. این تأثیر از کشش رشد اقتصادی نسبت به باز بودن تجارت (۰.۰۱ درصد) و حتی ثبت‌نام در مدرسه (۰.۰۰۹ درصد) بزرگ‌تر است . صندوق بین‌المللی پول نیز تأکید کرده که کشورهایی با عملیات دولتی شفاف‌تر، جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی آسان‌تری دارند و کمتر در معرض خروج ناگهانی سرمایه قرار می‌گیرند . کمبود شفافیت به عنوان یکی از عوامل بحران‌های مالی مکزیک (۱۹۹۴-۹۵) و بحران‌های بازارهای نوظهور (۱۹۹۷-۹۸) شناسایی شده است. «داده‌های اقتصادی ناکافی، ضعف‌های پنهان در سیستم‌های مالی و عدم شفافیت درباره سیاست‌های دولت» به از دست رفتن اعتماد منجر شد که ثبات جهانی را تهدید کرد .
 
 زبان، هویت و شکاف دیجیتال
دسترسی به اطلاعات فقط یک مسئله فنی یا اقتصادی نیست؛ عمیقاً فرهنگی است. زبان مهم‌ترین وسیله ارتباط بین مردم و بزرگ‌ترین عامل شکل‌گیری اجتماعات، فرهنگ، تمدن، علم و هنر است . اما جریان غالب اطلاعات در جهان وابسته به زبان است. زبان انگلیسی به عنوان زبان علمی و اطلاعاتی بین‌المللی عمل می‌کند و هرچه گستره نفوذ آن افزایش یابد، کنترل در عرصه جریان اطلاعات به نفع کشورهای مسلط انگلیسی‌زبان خواهد بود . کشورهایی که فاصله جدی با این روند پیدا کرده‌اند، زبانشان به تدریج قابلیت تأثیرگذاری فرهنگی، ادبی و علمی خود را از دست می‌دهد . شکاف دیجیتال در واقع شکاف در همبستگی زبان‌های مولد علم نیز هست . از سوی دیگر، شبکه‌های اجتماعی و اینترنت پویایی زبانی را دگرگون کرده‌اند. تا یک نسل پیش، فرزندان اصطلاحات زبانی را از والدین خود می‌آموختند، اما امروز این نسل گذشته است که باید واژگان جدید را از فرزندان خویش بیاموزد . ظهور «سلبریتی‌های» شبکه‌های اجتماعی به عنوان تأثیرگذاران فرهنگی، بدون هیچ نظارتی، وضعیت زبان و ادبیات را بغرنج کرده است. خطر اصلی در تقلید از زبان‌های بیگانه، به ویژه در زمینه صرف و نحو، نهفته است .
 
داده‌های باز به مثابه زیرساخت نوآوری
در عصر اقتصاد دانش‌بنیان، داده‌ها به مثابه نفت خام قرن بیست و یکم تلقی می‌شوند، اما برخلاف نفت، داده‌ها با مصرف کاهش نمی‌یابند بلکه ارزش‌شان افزایش می‌یابد. دسترسی آزاد به داده‌های صنعتی و علمی می‌تواند موتور نوآوری باشد. وقتی داده‌ها در دسترس طیف وسیعی از پژوهشگران، استارتاپ‌ها و صنایع قرار گیرد، فرصت‌های جدیدی برای تحقیق و توسعه ایجاد می‌شود. یونسکو پلتفرم‌هایی مانند پورتال‌های داده باز را تشویق می‌کند که به شهروندان امکان تحلیل بودجه، سطوح آلودگی و آمارهای بهداشتی را در زمان واقعی می‌دهد . اما چالش اینجاست که داده‌های با ارزش تجاری بالا معمولاً در انحصار شرکت‌های بزرگ قرار دارند و دسترسی عمومی به آن‌ها محدود است. مطالعات نشان می‌دهد که «اطلاعاتی که در کشورهای جهان سوم داد و ستد می‌شود، عموماً مطالب نه چندان کارآمد و رایگان است» و بخش عمده‌ای از آنچه در فضای مجازی به صورت رایگان مبادله می‌شود، مطالب بی‌اهمیت یا کم‌اهمیت است . در مقابل، مطالبی که علم و فناوری و تکنولوژی اساسی جهان معاصر محسوب می‌شوند، در جریان داد و ستد تجاری قابل انتقال هستند. این وضعیت شکاف فناوری میان کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه را تداوم می‌بخشد.
 
 آینده موضوع؛ از دسترسی به اطلاعات تا دسترسی به عدالت
آینده دسترسی به اطلاعات در تلاقی سه نیروی قدرتمند شکل می‌گیرد: دیجیتالی‌شدن فزاینده، هوش مصنوعی و بحران‌های جهانی. از یک سو، فناوری‌های جدید فرصت‌های بی‌سابقه‌ای برای دسترسی فراهم می‌کنند. پلتفرم‌هایی مانند AskTheEU.org ثبت درخواست‌ها را آسان‌تر کرده‌اند و پورتال‌های داده باز به شهروندان امکان تحلیل داده‌های پیچیده را می‌دهند . از سوی دیگر، همان فناوری‌ها چالش‌های جدیدی ایجاد می‌کنند: مدیریت جریان‌های عظیم داده، حفاظت از حریم خصوصی و تضمین قابلیت همکاری فرامرزی . اعلامیه آکرا (۲۰۲۴) از دولت‌ها می‌خواهد که چارچوب‌های دسترسی به اطلاعات خود را با عصر هوش مصنوعی، ذخیره‌سازی ابری و جریان‌های فرامرزی تطبیق دهند . یونسکو همچنین بر اهمیت بحث درباره سیاست‌های دسترسی به داده‌های در اختیار بازیگران خصوصی مانند پلتفرم‌های دیجیتال تأکید کرده است . در نهایت، دسترسی به اطلاعات فقط یک هدف نیست؛ ابزاری برای دستیابی به اهداف بزرگ‌تر است: شفافیت، پاسخگویی، عدالت اجتماعی و توسعه پایدار. همانطور که سازمان ملل متحد به روشنی بیان می‌کند: «اطلاعات قدرت است» و «اطلاعات جان انسان‌ها را نجات می‌دهد و زندگی‌ها را بهبود می‌بخشد» . در جهانی که با بحران‌های چندگانه اقلیمی، اقتصادی و اجتماعی روبروست، دسترسی آزاد به اطلاعات نه یک تجمل دموکراتیک، بلکه یک ضرورت بقا است.
 

نویسنده : سونیوز