سالروز انقلاب مشروطه

کد خبر : 2740

08:00

1405/05/14

سونیوز: تصور کنید در زمستان ۱۲۸۴ خورشیدی، چند ضربه چوب بر کف پای بازرگانان، چاشنی خشم پنهانی شود که سال‌ها زیر خاکستر آگاهی‌های نوین و عقب‌ماندگی مزمن یک ملت انباشته شده بود؛ خشمِ بهظاهر ساده‌ای که ناگهان از یک کوچه بن‌بست قیمت قند سر باز کرد و کمتر از هشت ماه بعد، تخت پادشاهی هزاران‌ساله را به لرزه انداخت. سونیوز در این گزارش اختصاصی، هزارتوی انقلاب مشروطه را از بست‌نشینی در حرم شاه عبدالعظیم تا صدور فرمان تاریخی مرداد ۱۲۸۵ و افتتاح مجلس شورای ملی میکاود؛ انقلابی که نه فقط یک سلسله، که قاعده بازی قدرت را در ایران برای همیشه تغییر داد.

به گژارش آژانس خبری سونیوز، گرمای طاقت‌فرسای تیرماه سال ۱۲۸۵ خورشیدی، شاهد یکی از عجیب‌ترین و سرنوشت‌سازترین تجمع‌های تاریخ ایران بود؛ نزدیک به ۱۴ هزار تن از مردم تهران، از کسبه و پیشه‌ور گرفته تا روحانیون و روشنفکران، چمدان‌های اعتراضشان را بستند و روانه باغ سفارت بریتانیا شدند. همان جایی که حالا دیگر نه یک محل دیپلماتیک، که به زایشگاه نخستین مجلس ملی ایران بدل می‌شد. معترضان سوگند خوردند تا زمانی که مُهر سلطنتی پای فرمان مشروطیت نخورد، از آن باغ خارج نشوند. فشاری که در نهایت، مُهر مظفرالدین‌شاه قاجار را شکست. اما این سیل خروشان، از کجا سرچشمه گرفته بود؟ برای فهمیدنش باید عقب‌تر برویم؛ بهستوه‌آمدن تاریخی یک ملت.

جرقه‌ای به تلخی قند؛ وقتی چوب فلک، تاج را لرزاند
نخستین نشانه‌های انقلاب، اسفند ۱۲۸۳ با تعطیلی بازار تهران و بست‌نشینی در حرم حضرت عبدالعظیم خودنمایی کرد. با این حال، آتشی که خاموش نشد، آذر ۱۲۸۴ از ماجرایی به‌ظاهر پیش‌پاافتاده زبانه کشید: افزایش قیمت قند. حاکم وقت تهران، علاءالدوله، برای فرونشاندن اعتراض‌ها، به جای رسیدگی به بحران، چند تاجر خوشنام را به بهانه گرانی فراخواند و دستور داد در ملأ عام فلکشان کنند. شلاق‌هایی که بر کف پای تجار نشست، در حقیقت بر پیکر اعتماد متزلزل مردم به «حکومت مطلقه» فرود آمد.

همان روزها بود که دو روحانی برجسته، سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی، رهبری اعتراض‌ها را در دست گرفتند. دیگر خواسته، فقط لغو مجازات نبود؛ مردم یکصدا فریاد می‌زدند: «عدالت‌خانه می‌خواهیم!» مظفرالدین‌شاه که فشار را بی‌سابقه دید، قول داد به خواسته‌ها توجه کند و اعتراض‌ها موقتاً فروکش کرد؛ اما قولی که روی کاغذ ماند و هرگز عملی نشد.

۱۴ هزار نفر، یک سفارت و تولد فرمان مشروطیت
آرامش موقت، دوام نیاورد. تیر ۱۲۸۵، موج دوم اعتراض‌ها سهمگین‌تر از قبل از راه رسید. این بار جمعیت، که شمارشان را تا ۱۴ هزار نفر روایت کرده‌اند، به جای حرم، صحن سفارت بریتانیا را برای تحصن برگزیدند؛ اقدامی هوشمندانه که هم فشار بین‌المللی می‌آفرید و هم امنیت معترضان را در برابر سرکوب احتمالی تضمین می‌کرد. معترضان، پارچه‌نوشته‌هایی با شعار «عدالت‌خانه، مجلس ملی، قانون» در دست داشتند و عزمشان آهنین بود.

هشت روز بعد، در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵، مظفرالدین‌شاه که دیگر راهی جز تسلیم نمی‌دید، فرمان مشروطیت را صادر کرد. فرمانی که در آن، تشکیل مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی وعده داده می‌شد. بدین ترتیب، نظام فرمانروایی ایران پس از قرن‌ها، از سلطنت مطلقه به پادشاهی مشروطه تغییر مسیر داد.

زمینه‌ای که سال‌ها آبیاری شده بود؛ از قائم‌مقام تا جنبش تنباکو
انقلاب مشروطه، یک شبه رخ نداد. زمینه‌های فکری آن، دست‌کم به نیم قرن پیشتر برمی‌گشت؛ به نخستین شکاف‌هایی که آشنایی ایرانیان با پیشرفت‌های غرب در دیوار ذهنی جامعه ایجاد کرد. سه صدراعظم برجسته قاجار، یعنی قائم‌مقام فراهانی، امیرکبیر (میرزا تقی‌خان فراهانی) و میرزا حسین‌خان سپهسالار، تلاش کردند قطاری از اصلاحات ساختاری را به حرکت درآورند، اما هر بار با مرگ یا عزل، لوکوموتیو اصلاحات از ریل خارج شد و نیمه‌کاره ماند.

در مرحله بعد، روشنگرانی همچون سید جمال‌الدین اسدآبادی و میرزا ملکم‌خان با قلم و سخنرانی، توده‌های مردم را با مفاهیمی چون قانون، حقوق شهروندی و تحدید قدرت پادشاه آشنا کردند. نقطه عطف این بیداری، جنبش تنباکو در دوران ناصرالدین‌شاه بود که برای نخستین‌بار نشان داد اراده جمعی می‌تواند یک امتیازنامه استعماری را به سطل زباله تاریخ بسپارد. چاپ روزنامه‌ها، گسترش مدرسه‌های نوین، ورود کتاب‌های ترجمه‌شده و پیگیری اخبار جهان، سوخت فکری این انقلاب را فراهم کرد.

۲۰ ماه بی‌سابقه؛ مجلسی که حتی تیول‌ها را لغو کرد
مجلس شورای ملی در ۱۴ مهر ۱۲۸۵، در کاخ گلستان افتتاح شد و نمایندگان تهران و ایالات، دوره‌ای بیست‌ماهه از قانون‌گذاری بی‌سابقه را رقم زدند. در این مدت کوتاه، مجلس چه کرد؟

- اختیارات شاه را محدود کرد و او را در چارچوب قانون اساسی قرار داد.
- انجمن‌های ایالتی و ولایتی را برای مشارکت مردم در اداره امور محلی تشکیل داد.
- نظام دریافت مالیات را شفاف کرد و بودجه کشور را برای نخستین بار به موازنه رساند.
- واگذاری زمین‌های تیول (بخشش زمین به اربابان) را که ریشه در فئودالیسم قاجاری داشت، برای همیشه لغو کرد.

این تصمیم‌ها که امروز بدیهی به نظر می‌رسند، در زمان خود به‌مثابه یک زلزله سیاسی بودند؛ زلزله‌ای که امواجش حتی از مرزها نیز فراتر رفت.

بازتاب جهانی؛ وقتی ترک‌ها از مشروطه ایران الهام گرفتند
ابعاد انقلاب مشروطه ایران به قدری عمیق بود که به‌گفته تحلیلگران، انقلاب ۱۹۰۸ ترکیه (انقلاب ترکان جوان) مستقیماً از آن الهام گرفت. برای نخستین بار در خاورمیانه، یک ملت نشان داد می‌توان بدون تغییر پادشاه، ساختار سیاسی را از بنیاد تغییر داد و قدرت را میان نهادهای مدنی توزیع کرد. ائتلاف رنگین‌کمانی گروه‌های سیاسی، مذهبی و صنفی، گرچه بعدها دچار تعارض‌های درونی شد و ماهیت مشروطه را با کاستی‌هایی روبه‌رو کرد، اما همان ائتلاف شکننده، توانست معجزه‌ای به نام «مجلس» را از دل استبداد بیرون بکشد.

این گزارش اختصاصی، مروری بود بر نقطه عطفی که مسیر تاریخ ایران را برای همیشه پیچاند. از چوب فلک خوردن تجار تا فرمان مشروطیت، از حرم عبدالعظیم تا حیاط سفارت بریتانیا، انقلاب مشروطه ثابت کرد که انباشت مطالبات کوچک، می‌تواند بزرگ‌ترین دژهای قدرت را فتح کند. برای مطالعه تحلیلی پیامدهای مشروطه در دوران معاصر، با ما همراه باشید.