سونیوز: هر ۴ ثانیه، جمعیت جهان یک نفس تازه می‌کشد و هر ۴ ثانیه، در نقطه‌ای دیگر از زمین، یک گهواره برای همیشه خالی می‌ماند. روز جهانی جمعیت در ۱۱ جولای ۲۰۲۶، نه فقط یادآور عدد ۸ میلیارد و ۳۰۰ میلیون است، بلکه روایتی از یک دوگانگی بی‌سابقه را فریاد می‌زند. گزارش اختصاصی سونیوز، با نگاهی به آمارهای بی‌طرفانه و روندهای تاریخی، پرده از آینده‌ای برمی‌دارد که در آن، نه ترس از انفجار، بلکه نگرانی از «خاموشی تدریجی» نسل‌ها، معادلات جهانی را دگرگون خواهد کرد.

به گزارش آژانس خبری سونیوز، ۳۹ سال از روزی می‌گذرد که زمین به جمعیت ۵ میلیارد نفری رسید؛ رقمی که امروز به بیش از ۸ میلیارد و ۳۰۰ میلیون نفر بالغ شده است. سازمان ملل متحد امسال را با شعار «تحقق آرمان‌ها و آرزوهای جوانان، امروز و برای آینده» گرامی داشته است؛ شعاری که نه فقط یک پیام نمادین، بلکه اذعانی است به این حقیقت تلخ که نیمی از کشورهای جهان با نرخ باروری زیر سطح جانشینی دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند و جمعیت در برخی مناطق با سرعتی هشداردهنده در حال پیر شدن است. خبرنگار سونیوز در گزارشی اختصاصی، پرده از ابعاد پنهان این بحران جهانی برداشته و با نگاهی به تاریخ جمعیت ایران از نخستین سرشماری در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار تا امروز، تصویری روشن از فرصت‌ها و تهدیدهای پیش‌روی کشور ترسیم می‌کند.


تاریخچه نامگذاری؛ از یک نوزاد در بالکان تا یک روز جهانی
مبدأ این روز جهانی به ۱۱ جولای ۱۹۸۷ بازمی‌گردد؛ روزی که سازمان ملل تولد یک نوزاد را در یکی از شهرهای یوگسلاوی سابق، به‌عنوان تولد پنج‌میلیاردیمین ساکن زمین ثبت کرد. دو سال بعد، در سال ۱۹۸۹، برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) رسماً ۱۱ جولای را به‌عنوان «روز جهانی جمعیت» معرفی کرد و یک سال بعد، مجمع عمومی سازمان ملل با تصویب قطعنامه ۴۵/۲۱۶، این روز را در تقویم جهانی تثبیت کرد. هدف از این نام‌گذاری، فراتر از یک یادبود ساده بود؛ تمرکز بر مسائل فوری جمعیتی، از جمله تنظیم خانواده، بهداشت باروری، برابری جنسیتی و توسعه پایدار. اما آنچه در دهه‌های اخیر بر اهمیت این روز افزوده، تغییر ماهیت نگرانی‌هاست؛ از ترس از «انفجار جمعیت» در دهه‌های گذشته تا نگرانی از «فروپاشی جمعیتی» در بسیاری از نقاط جهان امروز.


۸٫۳ میلیارد نفر؛ سیاره‌ای که نفس‌هایش به شماره افتاده
بر اساس جدیدترین برآوردهای سازمان ملل، جمعیت جهان در میانه سال ۲۰۲۶ به ۸ میلیارد و ۳۰۰ میلیون و ۶۷۸ هزار و ۳۹۵ نفر رسیده است. نرخ رشد سالانه جمعیت جهان ۰٫۸۳ درصد برآورد شده است؛ رقمی که در نگاه اول ممکن است ناچیز به‌نظر برسد، اما در مقیاس ۸ میلیاردی یعنی افزایش بیش از ۶۹ میلیون نفر در سال. پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۲۰۳۵ به ۸٫۹ میلیارد و تا سال ۲۰۵۰ به ۹٫۷ میلیارد نفر برسد. اما پشت این اعدادِ نجومی، واقعیت‌های هشداردهنده‌ای نهفته است: نرخ رشد جمعیت در کشورهای پیشرفته تنها ۰٫۰۵ درصد است، در حالی که این رقم در کشورهای کمتر توسعه‌یافته به ۰٫۹۷ درصد می‌رسد. این شکاف عمیق، آینده‌ای دوپاره را ترسیم می‌کند؛ در یکسو دنیایی پیر و رو به کاهش و در سوی دیگر، جمعیتی جوان اما فقیر و بی‌امکانات.


پرجمعیت‌ترین و کم‌جمعیت‌ترین کشورهای جهان در ۲۰۲۶
هند با جمعیتی بیش از ۱٫۴۷ میلیارد نفر، همچنان پرجمعیت‌ترین کشور جهان است و چین با جمعیتی حدود ۱٫۴۱ میلیارد نفر در رتبه دوم قرار دارد. اما آنچه این دو غول جمعیتی را از هم متمایز می‌کند، جهت حرکت آنهاست: هند همچنان با نرخ رشد ۰٫۸۷ درصد در حال افزایش است، در حالی که چین با نرخ رشد منفی ۰٫۲۲ درصد، چهارمین سال متوالی کاهش جمعیت را تجربه می‌کند. ایالات متحده با ۳۴۹ میلیون، اندونزی با ۲۸۶ میلیون و پاکستان با ۲۶۲ میلیون نفر، پنج کشور اول را تکمیل می‌کنند.

در سوی مقابل، واتیکان با جمعیتی کمتر از ۱۰۰۰ نفر، کم‌جمعیت‌ترین کشور مستقل جهان محسوب می‌شود. پس از آن، نائورو با کمتر از ۱۱٬۰۰۰ نفر و تووالو با کمتر از ۱۲٬۰۰۰ نفر قرار دارند. این کشورهای کوچک، اگرچه از نظر جمعیتی ناچیزند، اما هر یک نمادی از تنوع جمعیتی کره زمین هستند؛ تنوعی که در حال تبدیل شدن به شکاف‌های عمیق اقتصادی و اجتماعی است.


بحران جمعیت؛ وقتی نسل‌ها جای خود را به پیری می‌دهند
شاید بزرگترین چالش جمعیتی قرن بیست‌ویکم، نه افزایش جمعیت، بلکه کاهش آن در بخش بزرگی از جهان باشد. امروزه بیش از نیمی از کشورهای جهان نرخ باروری زیر سطح جانشینی (۲٫۱ فرزند به ازای هر زن) را تجربه می‌کنند. کره جنوبی با نرخ باروری ۰٫۷۵ فرزند، رکورددار پایین‌ترین نرخ در جهان است. ژاپن با ۱٫۲۳، ایتالیا با ۱٫۲۰ و اسپانیا با ۱٫۲۱ فرزند، دیگر کشورهایی هستند که در «باشگاه کاهش جمعیت» عضویت دارند. هند، پرجمعیت‌ترین کشور جهان، نیز در سال ۲۰۲۶ برای اولین بار نرخ باروری خود را زیر سطح جانشینی ثبت کرد. چین، ژاپن، یونان، ایتالیا، کوبا و تایلند نیز همگی در زمره کشورهایی هستند که جمعیت آنها در حال کاهش است. این پدیده که کارشناسان از آن به‌عنوان «زمستان جمعیتی» یاد می‌کنند، پیامدهایی سنگین برای اقتصاد، نظام بازنشستگی، بهداشت و درمان و ساختار اجتماعی این کشورها به همراه خواهد داشت.


ایران در گذرگاه جمعیت؛ فرصت‌ها و تهدیدها
جمعیت ایران در سال ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰۲۶ میلادی) به ۸۶ میلیون و ۵۶۴ هزار نفر رسیده است. این رقم در حالی ثبت شده که بر اساس برآوردهای مراجع بین‌المللی، جمعیت ایران در میانه سال ۲۰۲۶ حدود ۹۳ میلیون نفر تخمین زده شده است. تفاوت این دو آمار، نشان‌دهنده اختلاف در روش‌های برآورد و سرشماری است، اما هر دو بر یک نکته تأکید دارند: ایران در آستانه یک تحول جمعیتی بی‌سابقه قرار دارد.

بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، ترکیب جنسیتی جمعیت کشور شامل ۴۳ میلیون و ۶۵۸ هزار مرد و ۴۲ میلیون و ۹۰۶ هزار زن است. اما نگرانی اصلی کارشناسان، نه تعداد، بلکه ساختار سنی جمعیت است. هشدار داده شده که اگر روند کنونی کاهش زاد و ولد ادامه یابد، تا سال ۱۴۳۰ خورشیدی، ایران با پدیده‌ای جدی به نام «سالمندی جمعیت» مواجه خواهد شد. به‌گونه‌ای که از هر چهار ایرانی، یک نفر سالمند خواهد بود. این پیش‌بینی، زنگ خطری برای سیاست‌گذاران کشور است؛ چراکه سالمندی جمعیت به‌معنای افزایش فشار بر نظام بهداشت و درمان، کاهش نیروی کار مولد، افزایش هزینه‌های بازنشستگی و در نهایت، کاهش رشد اقتصادی است.


سفر تاریخی جمعیت ایران؛ از ناصرالدین‌شاه تا امروز
نخستین برآورد رسمی از جمعیت ایران به سال ۱۲۵۲ خورشیدی (۱۸۷۳ میلادی) بازمی‌گردد؛ زمانی که علی‌قلی‌میرزا اعتضادالسلطنه، وزیر علوم و معارف ناصرالدین‌شاه قاجار، به‌یاری والیان و حاکمان ایالات، دست به اولین سرشماری غیررسمی کشور زد. هرچند این آمارگیری با استانداردهای امروزی فاصله زیادی داشت، اما نقطه‌آغازی برای ثبت جمعیت ایران محسوب می‌شود. در آن دوران، جمعیت ایران حدود ۷ تا ۹ میلیون نفر برآورد می‌شد. در پایان دوره قاجار، جمعیت ایران به حدود ۱۲ میلیون نفر رسید.

تحولات جمعیتی ایران در یک قرن اخیر، یکی از چشمگیرترین داستان‌های جمعیتی در خاورمیانه است. در ادامه، نگاهی به سیر تحول جمعیت ایران از نخستین سرشماری‌های رسمی تا امروز داریم:



نکته قابل‌تأمل در این جدول، اوج رشد جمعیت ایران در دهه ۱۳۶۰ (۳٫۹ درصد) است؛ رقمی که پس از آن با روندی نزولی به کمتر از یک درصد در سال‌های اخیر رسیده است. این کاهش شدید نرخ رشد، هشداری جدی برای آینده جمعیتی کشور محسوب می‌شود.

 
ایران در میان جمعیت جهان؛ رتبه‌ای که در حال تغییر است
 بر اساس برآوردهای بین‌المللی، ایران در سال ۲۰۲۶ هفدهمین کشور پرجمعیت جهان محسوب می‌شود. سهم جمعیت ایران از کل جمعیت جهان حدود ۱٫۱۲ درصد است. اما آنچه بیش از رتبه، اهمیت دارد، تغییرات ساختاری جمعیت ایران است. کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر سیاست‌های تشویقی برای افزایش نرخ باروری به‌موقع اجرا نشود، ایران در دهه‌های آینده با کاهش نیروی کار، افزایش وابستگی سالمندان و کاهش پویایی اقتصادی مواجه خواهد شد. در مقابل، اگر این پنجره جمعیتی که هنوز بخش قابل‌توجهی از جمعیت ایران در سنین جوانی و میانسالی قرار دارند، به‌درستی مدیریت شود، می‌تواند به فرصتی طلایی برای توسعه و پیشرفت کشور تبدیل گردد.
 
جمع‌بندی؛ روزی برای تأمل در آینده
 روز جهانی جمعیت در ۱۱ جولای ۲۰۲۶، فرصتی است برای تأمل در یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی بشریت. از یک سو، کشورهایی مانند نیجر (۳٫۱۴٪) و سومالی (۳٫۲۴٪) با رشد سرسام‌آور جمعیت دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند و از سوی دیگر، کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند ژاپن، ایتالیا و کره جنوبی با کاهش بی‌سابقه جمعیت روبرو هستند. ایران نیز در میانه این دو جریان، در آستانه یک تحول سرنوشت‌ساز قرار دارد؛ تحولی که می‌تواند یا به «فرصت جمعیتی» منجر شود یا به «بحران سالمندی». انتخاب مسیر، در گرو تصمیمات امروز سیاست‌گذاران و آگاهی جامعه از اهمیت این موضوع است. شعار امسال سازمان ملل، یعنی «تحقق آرمان‌ها و آرزوهای جوانان»، شاید کلیدواژه‌ای باشد برای گشودن این گره؛ چراکه جوانان امروز، نه فقط آینده‌سازان فردا، که معماران سرنوشت جمعیتی کشورهای خود هستند.
 

نویسنده : سونیوز