روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی و خشکسالی

کد خبر : 12478

09:30

1405/03/27

سونیوز: آیا می‌دانستید نیمی از مراتع کره‌زمین در آستانه نابودی قرار دارند و زندگی نزدیک به دو میلیارد انسان به این اکوسیستم‌های فراموش‌شده گره خورده است؟ هفدهم ژوئن ۲۰۲۶، جهان بار دیگر در روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی و خشکسالی گرد هم می‌آید تا فریاد زمین‌های خشکیده را به گوش جهانیان برساند؛

به گزارش آژانس خبری سونیوز، امسال در سطح جهانی. «مراتع» در کانون توجه قرار گرفته‌اند، همان سرزمین‌های بی‌صدایی که بیش از نیمی از خشکی‌های زمین را پوشانده‌اند اما همواره نادیده گرفته شده‌اند. از دشت‌های پهناور آفریقا تا استپ‌های آسیا، بشریت در مسابقه‌ای نفس‌گیر با زمان برای نجات این گنجینه‌های خاموش، درگیر جنگی تمام‌عیار شده است که سرنوشت نسل‌های آینده را رقم خواهد زد.

تاریخچه این مناسبت؛ از یک قطعنامه تا یک جنبش جهانی
روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی و خشکسالی مراسمی است که هر ساله در ۱۷ ژوئن از سوی سازمان ملل متحد برگزار می‌شود. ریشه‌های این روز به سال ۱۹۹۴ بازمی‌گردد، زمانی که مجمع عمومی سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه A/RES/49/115 در تاریخ ۳۰ ژانویه ۱۹۹۵، ۱۷ ژوئن را به عنوان روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی اعلام کرد. این تاریخ مصادف با روزی است که پیش‌نویس کنوانسیون سازمان ملل برای مبارزه با بیابان‌زایی (UNCCD) تنظیم شد؛ کنوانسیونی که در ۱۷ ژوئن ۱۹۹۴ در پاریس به تصویب رسید و در دسامبر ۱۹۹۶ لازم‌الاجرا شد. از سال ۱۹۹۵ تاکنون، این روز به عنوان فرصتی برای افزایش آگاهی عمومی از معضل بیابان‌زایی و خشکسالی، برجسته‌سازی روش‌های پیشگیری و بهبودی از این پدیده‌های مخرب، گرامی داشته می‌شود.

اهداف نامگذاری این روز؛ چرا ۱۷ ژوئن؟
هدف از نامگذاری این روز، فراتر از یک بزرگداشت سالانه است. مجمع عمومی سازمان ملل با اعلام این روز، افزایش آگاهی عمومی از تلاش‌های بین‌المللی برای مقابله با بیابان‌زایی، ترویج مشارکت در سطوح مختلف و یادآوری این حقیقت که بیابان‌زایی قابل مهار است را دنبال می‌کند. این روز همچنین فرصتی برای بررسی پیشرفت کشورها در اجرای تعهدات خود ذیل کنوانسیون UNCCD و ترغیب جامعه جهانی به سرمایه‌گذاری بیشتر در احیای سرزمین‌های تخریب‌شده است.

شعار سال ۲۰۲۶ رویکردی برای احیا مراتع
امسال اما این روز با شعار «مراتع: به رسمیت بشناسیم. احترام بگذاریم. احیا کنیم» (Rangelands: Recognize. Respect. Restore.) برگزار می‌شود. مراتع که بیش از نیمی از سطح خشکی‌های زمین را پوشش می‌دهند، نقشی حیاتی در تأمین امنیت غذایی، چرخه‌های آبی، حفاظت از تنوع زیستی و تاب‌آوری اقلیمی ایفا می‌کنند. این اکوسیستم‌های فراموش‌شده، زندگی حدود دو میلیارد نفر را در سراسر جهان پشتیبانی می‌کنند که بسیاری از آن‌ها دامداران سنتی و جوامع بومی هستند. اما هشدار سازمان ملل تکان‌دهنده است: تا نیمی از مراتع جهان تخریب شده یا در معرض خطر قرار دارند که پیامدهای جدی برای امنیت غذایی، منابع آبی، تنوع زیستی و معیشت روستایی به همراه دارد. رویداد امسال هم‌زمان با «سال بین‌المللی مراتع و دامداران» است که توسط سازمان ملل اعلام شده و بر ضرورت افزایش آگاهی، تشویق سرمایه‌گذاری مسئولانه و تقویت سیاست‌های حفاظتی تأکید دارد.

چالش‌های پیش رو؛ بیابان‌زایی سومین چالش بزرگ قرن بیست‌ویکم
بیابان‌زایی فرآیندی تدریجی از تخریب سرزمین است که بر اثر هم‌افزایی عوامل انسانی و اقلیمی شکل می‌گیرد و پیامدهایی چون کاهش حاصلخیزی خاک، فرسایش آبی و بادی، زوال خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک را به دنبال دارد. کارشناسان، بیابان‌زایی را در کنار تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین، به عنوان سومین چالش بزرگ جامعه جهانی در قرن بیست‌ویکم معرفی کرده‌اند. کاهش پوشش گیاهی، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های مکرر و بهره‌برداری بی‌رویه از مراتع، از مهم‌ترین عواملی هستند که روند بیابان‌زایی را شتاب می‌بخشند. بر اساس آمارهای کنوانسیون مقابله با بیابان‌زایی، حدود یک‌ششم جمعیت جهان، سه‌چهارم اراضی خشک جهان و یک‌سوم کشورهای دنیا در معرض بیابانی شدن قرار دارند.

سازمان‌های متولی و وظایف آنها؛ UNCCD در خط مقدم نبرد
کنوانسیون مبارزه با بیابان‌زایی در سازمان ملل متحد (UNCCD) به عنوان تنها چارچوب قانونی الزام‌آور بین‌المللی که برای رسیدگی به مشکل بیابان‌زایی تنظیم شده، نقش محوری در این عرصه ایفا می‌کند. این کنوانسیون که اکنون ۱۹۷ کشور عضو دارد، بر اساس اصول مشارکت و تمرکززدایی استوار است. دبیرخانه UNCCD مسئولیت هماهنگی فعالیت‌های کشورهای عضو، نظارت بر اجرای تعهدات، انتشار اسناد و مدارک آگاهی‌بخش و سازماندهی نشست‌های دوره‌ای را بر عهده دارد. هفدهمین نشست کنفرانس اعضای این کنوانسیون (COP17) با عنوان «احیای زمین، احیای امید» (Restoring Land, Restoring Hope) از ۱۷ تا ۲۸ اوت ۲۰۲۶ به میزبانی مغولستان در شهر اولان‌باتور برگزار خواهد شد. این نشست که نخستین اجلاس از سه اجلاس Rio Conventions در سال ۲۰۲۶ محسوب می‌شود، فرصتی راهبردی برای تقویت همکاری‌های بین‌المللی در زمینه احیای زمین، مدیریت پایدار سرزمین و افزایش تاب‌آوری در برابر خشکسالی است.

رویکرد سازمان ملل؛ از آگاهی‌بخشی تا اقدام عملی
سازمان ملل متحد با اعلام دهه سازمان ملل برای بیابان‌ها و مبارزه با بیابان‌زایی (۲۰۱۰-۲۰۲۰) و همچنین اعلام سال ۲۰۲۶ به عنوان سال بین‌المللی مراتع و دامداران، رویکردی چندبعدی را در پیش گرفته است. دبیرکل سازمان ملل در پیام ویدئویی خود به مناسبت این روز، فراخوانی فوری برای به رسمیت شناختن و احترام به مراتع جهان صادر کرده و بر سرمایه‌گذاری در احیاء به ویژه امنیت آبی و توانمندسازی جوامع روستایی از طریق اشتغال پایدار تأکید کرده است. امسال کنیا میزبان مراسم جهانی این روز است؛ کشوری که حدود ۸۰ درصد از مساحت آن را مراتع تشکیل می‌دهد و این نخستین بار در نزدیک به یک دهه است که قاره آفریقا میزبان این رویداد جهانی می‌شود.

وظایف و کارکردهای رسانه‌ها؛ نقش کلیدی در آگاهی‌بخشی
رسانه‌ها به عنوان پل ارتباطی بین جامعه علمی، سیاست‌گذاران و مردم، نقشی بی‌بدیل در مبارزه با بیابان‌زایی ایفا می‌کنند. قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل، کشورها را به تخصیص این روز به ترویج آگاهی عمومی از طریق انتشار و پخش مستندها و برگزاری کنفرانس‌ها فرا خوانده است. رسانه‌ها با انعکاس دقیق ابعاد بحران بیابان‌زایی، معرفی راهکارهای موفق، پوشش نشست‌های بین‌المللی مانند COP17 و ترویج الگوهای مصرف پایدار، می‌توانند به تغییر نگرش و رفتار جامعه کمک کنند. آگاهی‌بخشی درباره پیامدهای برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، تخریب پوشش گیاهی و روش‌های صحیح آبیاری، از مهم‌ترین وظایف رسانه‌ها در این حوزه است.

وظایف مردم و شهروندان؛ هر فرد، یک سرباز در برابر بیابان‌زایی
مبارزه با بیابان‌زایی تنها در حیطه وظایف دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی نیست؛ هر شهروند با اقدامات روزمره خود می‌تواند سهمی در این نبرد جهانی داشته باشد. اصلاح الگوی مصرف آب و خاک، پرهیز از برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، استفاده از روش‌های نوین آبیاری، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی و مشارکت در برنامه‌های محلی احیای سرزمین، از جمله اقداماتی است که در سطح فردی قابل اجراست. حفاظت از مراتع و جلوگیری از چرای بی‌رویه دام، کاشت گیاهان مقاوم به خشکی و کاهش مصرف بی‌رویه آب، همگی گام‌های مؤثری هستند که هر شهروند می‌تواند بردارد. همان‌گونه که یک کارشناس محیط‌زیست تأکید کرده است: «بیابان‌ها دست‌ساز ما انسان‌هاست» و ما مسئولیم که این روند را متوقف کنیم.

رکوردها و پیشتازی کشورها در این حوزه
در میان کشورهای درگیر با بحران بیابان‌زایی، برخی با چالش‌های جدی‌تری روبرو هستند. ایران به عنوان یکی از کشورهای رکورددار بیابان‌زایی در جهان شناخته می‌شود؛ به‌گونه‌ای که هماکنون ۳۲ میلیون هکتار از اراضی کشور (یک‌پنجم مساحت) در معرض خطر بیابان‌شدن قرار دارد. بیشترین میزان فرسایش خاک در جهان به نسبت وسعت و بیشترین رکورد نشست زمین (فرونشست سالانه ۵۴ سانتی‌متر) در ایران ثبت شده است. با این حال، ایران در زمینه بیابان‌زدایی نیز به عنوان دومین کشور موفق آسیا معرفی شده است. سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری ایران احیای بیش از ۷ میلیون هکتار از مراتع را در دستور کار داشته و هدفگذاری برای احیای ۲۳ میلیون هکتار مرتع در برنامه هفتم توسعه (۲۰۲۳-۲۰۲۷) تعیین شده است. از سوی دیگر، کشورهایی مانند چین با شعار «همه در مبارزه با بیابان‌زایی مشارکت دارند، نسل‌ها از سبزی بهره می‌برند»، تجربه موفقی در مهار بیابان‌زایی داشته‌اند. قطر نیز با تعهد به توسعه طرح‌های ملی احیای زمین و حفاظت از منابع خاک، گام‌های مؤثری در این مسیر برداشته است. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) نیز با همکاری کشورهای مختلف، برنامه‌های گسترده‌ای برای مقابله با کم‌آبی، تخریب سرزمین و طوفان‌های گردوغبار اجرا می‌کند.

سخن پایانی
روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی و خشکسالی در سال ۲۰۲۶، فرصتی است برای تأمل در مورد یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های فراروی بشریت. مراتع به عنوان ریه‌های خاموش زمین، نیازمند توجه، احترام و احیای فوری هستند. همان‌گونه که شعار امسال تأکید دارد، زمان آن فرا رسیده که ارزش اقتصادی، بوم‌شناختی و فرهنگی این اکوسیستم‌های ارزشمند را به رسمیت بشناسیم، به حافظان سنتی آن احترام بگذاریم و با سرمایه‌گذاری در احیای مراتع تخریب‌شده، آینده‌ای پایدار برای نسل‌های بعدی رقم بزنیم. همکاری همه بازیگران - از سازمان‌های بین‌المللی و دولت‌ها گرفته تا رسانه‌ها و شهروندان عادی - کلید پیروزی در این نبرد سرنوشت‌ساز است.