سونیوز: اگر روزی از شما بپرسند «بزرگ‌ترین تهدید سلامتی در ایران چیست»، احتمالاً به بیماری‌های قلبی، تصادفات جاده‌ای یا سرطان فکر می‌کنید. اما آمارها داستان دیگری روایت می‌کنند: از هر چهار ایرانی، یک نفر با یکی از اختلالات روان‌پزشکی زندگی می‌کند. و نکته تکان‌دهنده‌تر این‌که دو سوم این افراد هرگز به مراکز درمانی مراجعه نمی‌کنند، نه از سر بی‌نیازی، بلکه به دلیل ترس، ناآگاهی یا انگ اجتماعی‌ای که هنوز بر پیشانیِ «بیماری اعصاب و روان» چسبیده است. در چنین بستری است که «روز ملّی روان‌شناس و مشاور» دیگر فقط یک مناسبتِ تقویمی ساده نیست؛ این روز به آینه‌ای تبدیل شده که در آن می‌توانیم تصویر واقعی سلامت روان خودمان را ببینیم، و به همان اندازه، قدردان کسانی باشیم که بی‌سروصدا آوارِ ذهن‌های شکسته را جمع می‌کنند.

به گزارش آژانس خبری سونیوز، ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، مقارن با ۲۹ آوریل ۲۰۲۶، روزی است که در تقویم رسمی کشور به نام روان‌شناسان و مشاوران ثبت شده است. شاید ندانید که این تاریخ تصادفی انتخاب نشده: در چنین روزی بود که قانون تشکیل «سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره جمهوری اسلامی ایران» به تصویب رسید؛ سازمانی که حالا به مثابه قلب تپنده‌ای برای سامان‌دهی، نظارت و ارتقای حرفه‌ای خدمات روان‌شناختی در کشور عمل می‌کند. پیشنهاد ثبت این روز در تقویم ملّی نیز نخستین بار از سوی انجمن روان‌شناسی ایران مطرح شد و بعدها سازمان نظام روان‌شناسی آن را به عنوان یک مناسبت رسمی تثبیت کرد. 

«امنیت روان در دوران جنگ»؛ چرا شعار امسال چیزی فراتر از یک جمله است؟
امسال آیین بزرگداشت روز روان‌شناس و مشاور با شعار محوری «امنیت روان در دوران جنگ» برگزار می‌شود. انتخاب این شعار در شرایطی که جهان با بحران‌های چندلایه‌ای از تنش‌های ژئوپلیتیک تا ناامنی‌های اقتصادی و اجتماعی دست‌وپنجه نرم می‌کند، نه یک حرکت نمادین، که یک ضرورت استراتژیک است. سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، در پیام خود به همین مناسبت، شعار سال را این‌گونه تشریح کرد: «مشارکت روان‌شناختی در تقویت تاب‌آوری فردی-اجتماعی در شرایط بحران». او تأکید کرد که در شرایطی که وضعیت طبیعی زندگی مختل می‌شود و افراد مجبورند در میان ابهامات و کاستی‌ها تصمیم‌گیری کنند، این مداخلات روان‌شناختی است که می‌تواند به آن‌ها کمک کند از عاملیت خود آگاه شوند و از پس شرایط نامتعارف و تنش‌زا برآیند. 

این شعار، انعکاس داخلی یک گفتمان جهانی نیز هست: سازمان ملل متحد برای «روز جهانی روان‌شناسی ۲۰۲۶» (که امسال در ۲۳ آوریل برگزار شد) موضوع «مشارکت‌های روان‌شناختی برای تقویت کنش جمعی در دوران نااطمینانی» را برگزید و بر مفاهیمی همچون صلح‌سازی، شفای جمعی و کنشگری برای عدالت اقلیمی تأکید کرد.  هم‌سویی شعار ملّی ایران با این گفتمان جهانی نشان می‌دهد که روان‌شناسی ایرانی دیگر صرفاً مصرف‌کننده نظریه‌های غربی نیست، بلکه در متن مسائل روز جهان اندیشه می‌کند و راهکار ارائه می‌دهد.



«رصد روان»؛ وقتی سلامت روان ملّی زیر ذره‌بین می‌رود
یکی از مهم‌ترین برنامه‌های امسال که رنگ و بوی عملیاتی به این مناسبت بخشیده، رونمایی و اجرایی‌سازی «پویش ملّی رصد روان» است.  این پویش که حاصل همکاری سازمان نظام روان‌شناسی با چندین نهاد دولتی و حاکمیتی است، قرار است تصویر دقیق‌تری از وضعیت سلامت روان در پهنه جغرافیایی ایران ارائه دهد. در حقیقت، «رصد روان» پاسخی به یک خلأ مزمن در نظام سلامت کشور است: نبود داده‌های میدانی به‌روز و دقیق که بتوان بر اساس آن سیاست‌گذاری کرد.

این خلأ را پیش‌تر پیمایش ملّی سلامت روان، که البته آخرین دور آن به سال ۱۴۰۰ بازمی‌گردد، به وضوح برجسته کرده بود. بر اساس همان پیمایش، شیوع اختلالات روان‌پزشکی در کشور حدود ۲۵ درصد برآورد شد و افسردگی و اضطراب به عنوان شایع‌ترین اختلالات شناخته شدند. معاون بهداشت وزارت بهداشت نیز بارها نسبت به این آمار هشدار داده است.  از سوی دیگر، داده‌های رسمی نشان می‌دهد که نرخ اختلالات روانی در ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان بالاتر است. گزارش سازمان جهانی بهداشت نیز ایران را در شمار کشورهایی با «سطح بالای اضطراب و اختلالات روانی» طبقه‌بندی کرده است. به‌کارگیری پویشی مانند «رصد روان» می‌تواند گامی عملی برای فاصله گرفتن از این ابربحران خاموش باشد.

ائتلافی بی‌سابقه برای یک مناسبت؛ از وزارت بهداشت تا صداوسیما
آنچه بزرگداشت امسال را از دوره‌های پیشین متمایز می‌کند، ابعاد بی‌سابقه همکاری‌های بین‌نهادی است. آیین رسمی بزرگداشت روز روان‌شناس و مشاور صبح چهارشنبه ۹ اردیبهشت، از ساعت ۹ تا ۱۱ به صورت برخط برگزار می‌شود و علاقه‌مندان می‌توانند آن را از وب‌سایت رسمی سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور به نشانی pcoiran.ir/live دنبال کنند. اما نکته جالب توجه، فهرست بلندبالای مشارکت‌کنندگان است: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان بهزیستی کشور، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت ورزش و جوانان، شهرداری تهران، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، فرماندهی انتظامی کل کشور، کمیته امداد امام خمینی (ره) و وزارت آموزش و پرورش. 

این ائتلاف گسترده بیش از هر چیز یک واقعیت تلنگرگونه را فریاد می‌زند: سلامت روان دیگر مسئله‌ای «بخشی» و محدود به مطب‌های ساکت خیابان فرشته نیست. سلامت روان اکنون یک موضوع «فرابخشی» است که از کلاس درس تا محیط کار، از پادگان‌های نظامی تا برنامه‌های تلویزیونی پربیننده را درمی‌نوردد. این که فراجا و صداوسیما نیز پای کار آمده‌اند، نشان می‌دهد که گفتمان ذهن و روان در حال خروج از انحصار نخبگان دانشگاهی و ورود به عرصه عمومی‌تر سیاست‌گذاری و فرهنگ‌سازی است.



آن‌هایی که دیده نمی‌شوند؛ تقدیر از مفاخری که عمری برای روان ایران سوختند
بخش ویژه آیین امسال، نکوداشت دو تن از مفاخر برجسته و چهره‌های ماندگار روان‌شناسی و مشاوره ایران است: دکتر غلامعلی افروز و دکتر شکوه نوابی‌نژاد.  نکوداشت چنین چهره‌هایی صرفاً یک حرکت تشریفاتی نیست؛ این اقدام نمادی است از تلاشی که جامعه روان‌شناسی ایران برای معرفی «قهرمانان گمنام» خود به نسل جوان انجام می‌دهد. نسلی که شاید نام بسیاری از سلبریتی‌ها و اینفلوئنسرها را بداند، اما ممکن است نشناسد کسانی را که بی‌هیاهو عمر خود را صرف شناخت، درمان و پیشگیری از رنج‌های روانی انسان‌ها کرده‌اند.

چالشِ بزرگ: انگار که «اعصاب» نداریم!
با این همه، بزرگ‌ترین چالش پیش روی روان‌شناسان و مشاوران ایرانی، کمبود بودجه یا محدودیت‌های علمی نیست؛ بلکه دیواری به نام «انگ اجتماعی» است. بر اساس همان پیمایش ملّی سلامت روان، یک سوم افراد مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی، حتی یک بار هم به متخصص مراجعه نکرده‌اند. آفرین رحیمی‌موقر، رئیس مرکز ملی مطالعات اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، در تشریح این پدیده می‌گوید: «فرد مبتلا به اختلال روان‌پزشکی بر این باور است که مسئله مهمی نیست و خودش می‌تواند مشکلش را حل کند. این حالت را کوچک‌پنداری علائم روان‌پزشکی می‌گویند. برخلاف علائم جسمی که افراد با مراجعه به پزشک به دنبال درمان می‌روند، در حیطه روان‌پزشکی فرد اصلاً نشانه‌ها را تشخیص نمی‌دهد.»  او در ادامه به طنز تلخی اشاره می‌کند: «فرد تشخیص نمی‌دهد اگر غمگین است، پس مشکل دارد و می‌تواند از فردی که تخصص دارد کمک بگیرد.» 

همین انگ و ناآگاهی، فشار را بر دوش روان‌شناسان و مشاوران دوچندان می‌کند؛ چرا که آن‌ها نه تنها باید اختلالات را درمان کنند، بلکه ابتدا باید آگاهی ایجاد کنند، مقاومت‌ها را بشکنند و مراجع را قانع سازند که «کمک خواستن برای ذهن، ضعف نیست، بلکه شجاعت است». این رسالت خطیر زمانی پیچیده‌تر می‌شود که به یاد آوریم عمق بحران، به‌ویژه پس از دوره پاندمی کووید-۱۹ و بحران‌های اقتصادی متعاقب آن، به شدت افزایش یافته است. 



حالِ ناخوشِ روانِ ایرانی در آینه اعداد
برای درک اهمیت کار روان‌شناسان، شاید بد نباشد نگاهی دوباره به آمار بیندازیم، آماری که برخی از روان‌شناسان اجتماعی معتقدند در سه سال اخیر وخیم‌تر هم شده است.  مطالعه‌ای که یک سال پس از شیوع کرونا انجام شد، نشان داد که میزان اختلالات روانی در ایران باز هم جهش داشته است. پیش‌بینی‌ها از متخصصان سلامت روان برای سال ۱۴۰۵ نیز همچنان نگران‌کننده است و زنگ خطرِ نیاز فوری به مداخلات مؤثر و دسترس‌پذیر را بصدا درآورده است. یک پژوهش در حوزه روابط عاطفی نیز مشخص کرده است که اولویت نخست مردان ایرانی از زندگی مشترک «دیده شدن و احترام» با ۳۳ درصد و اولویت دوم «آرامش و امنیت روانی» با ۲۴ درصد است. این داده‌ها وقتی در کنار هم قرار می‌گیرند، تابلوئی از یک جامعه «تشنۀ آرامش» ترسیم می‌کنند که روان‌شناسان و مشاوران، آب‌رسانانِ بی‌ادعای آن هستند.

از سازمان جهانی بهداشت تا تهران؛ بحرانی به وسعت یک میلیارد نفر
ابعاد این بحران البته فقط ملّی نیست. گزارش سپتامبر ۲۰۲۵ سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که بیش از یک میلیارد نفر در سراسر جهان با اختلالات روانی زندگی می‌کنند. این یعنی تقریباً یک نفر از هر هشت نفر در کره زمین. این آمار تکان‌دهنده، پاسخی است به کسانی که هنوز روان‌شناسی را علمی «فانتزی» و «غیرضروری» می‌پندارند. امروزه سازمان‌های بین‌المللی، روان‌شناسان را در خط مقدم بحران‌های بشری می‌بینند: از مداخله در بلایای طبیعی گرفته تا مذاکرات صلح و حقوق بشر، از کاهش نابرابری‌های حوزه سلامت تا مقابله با تغییرات اقلیمی. 

فرصتی برای بازاندیشی؛ نه فقط یک تبریک ساده
«روز ملّی روان‌شناس و مشاور» فقط بهانه‌ای برای ارسال پیام‌های تبریک کلیشه‌ای یا برگزاری همایش‌های پشت‌سرهم نیست. این روز به بیان رئیس سازمان بهزیستی، فرصتی است «که از این علم به اندازه خودش در افزایش کیفیت زندگی افراد جامعه و از آن مهم‌تر، تقویت سرمایه اجتماعی استفاده شود.» در کشوری که هنوز بسیاری از مردم، مراجعه به روان‌شناس را با انگ «دیوانگی» یکی می‌دانند، چنین روزهایی می‌تواند حکم روزنه‌ای برای تنفس یک گفت‌وگوی ملّی درباره سلامت روان باشد. شاید زمان آن رسیده باشد که هر کدام از ما، فارغ از شعارهای روزمره، از خود بپرسیم: آخرین باری که حالِ دلمان را جدی گرفتیم و برایش کاری کردیم، کی بود؟

نویسنده : سونیوز