روز جهانی کتاب

کد خبر : 12245

09:00

1405/02/03

سونیوز: تصور کنید روزی در راه است که قیمت گل رز با قیمت یک کتاب برابر می‌شود؛ ۲۳ آوریل، روزی که در آن عشق و مرگ، شکسپیر و سروانتس، و گل سرخ و کاغذ، همگی یک معنا پیدا می‌کنند. جهان امروز این روز را جشن می‌گیرد، اما آیا ما در قفسه‌های خاک‌خورده کتابخانه‌مان، سهمی از این زنده‌بودن داریم؟

به گزارش آژانس خبری سونیوز در تقویم جهانی، بیست و سوم آوریل تنها یک روز معمولی نیست؛ این تاریخ، روایتی است از عشق، مرگ و جاودانگی. امروز، روز جهانی کتاب و حق مؤلف است؛ روزی که در آن بوی کاغذ با عطر گل سرخ در هم می‌آمیزد و انسانیت، میراث مکتوب و اندیشه را پاس می‌دارد. در هیاهوی زندگی دیجیتال که ذهن ما آماج محتوای گذرا و کوتاه شده است، ورق زدن یک کتاب فیزیکی، عملی انقلابی برای بازپس‌گیری تمرکز و آرامش از دست رفته محسوب می‌شود. به بهانه این روز، سونیوز نگاهی جامع دارد به تاریخچه این رویداد، وضعیت مطالعه در ایران و جهان، حقوق پدیدآورندگان و معجزه آرام‌بخش کتاب‌درمانی.

علت نام‌گذاری: چرا ۲۳ آوریل؟
شاید از خود بپرسید چرا این روز خاص برای بزرگداشت یار مهربان انتخاب شده است. پاسخ در سنت‌های کهن و تصادفی شاعرانه نهفته است. ریشه این جشن به منطقه کاتالونیا در اسپانیا بازمی‌گردد، جایی که از قرون وسطی، ۲۳ آوریل مصادف با روز سن ژرژ (Diada de Sant Jordi) است. از سال ۱۹۲۳ کتاب‌فروشان این منطقه سنتی را بنیان نهادند که در آن مردان به زنان گل سرخ هدیه می‌دادند و زنان نیز کتابی به مردان پیشکش می‌کردند. این ایده که توسط نویسنده‌ای اسپانیایی برای بزرگداشت سروانتس شکل گرفت، جهانی شد.

۲۳ آوریل ۱۶۱۶، روزی است که جهان دو تن از بزرگ‌ترین ستون‌های ادبیات را از دست داد: ویلیام شکسپیر و میگل د سروانتس. جالب اینجاست که اگرچه هر دو در یک تاریخ از دنیا رفتند، اما به دلیل اختلاف تقویم میلادی و ژولیوسی در اسپانیا و انگلیس، مرگشان ۱۰ روز با یکدیگر فاصله داشت . سرانجام در سال ۱۹۹۵، یونسکو این روز را به طور رسمی به عنوان "روز جهانی کتاب و حق مؤلف" اعلام کرد تا هم لذت خواندن را ترویج کند و هم از حقوق قانونی خالقان آثار دفاع کند.

مسابقه جهانی کتابخوانی: چه کسی بیشتر می‌خواند؟
این روزها فضای مجازی پر است از لیست‌هایی که ادعا می‌کنند فلان کشور بیشترین سرانه مطالعه را دارد. اما واقعیت جالب‌تر از آمارهای ضد و نقیض است. بر اساس جدیدترین گزارش‌های بین‌المللی، هند از نظر ساعات مطالعه هفتگی با ۱۰ ساعت و ۴۲ دقیقه در صدر قرار دارد و پس از آن تایلند و چین با ۸ ساعت مطالعه در هفته جای گرفته‌اند . از سوی دیگر، اگر معیار را تعداد کتاب‌های خوانده شده در سال قرار دهیم، آمریکایی‌ها با میانگین ۱۷ کتاب در سال پیشتاز هستند .

با این حال، این آمار همیشه یک واقعیت را پنهان می‌کند: جمعیت. به عنوان مثال، هند با وجود جمعیت عظیمش، سرانه مطالعه پایین‌تری دارد. در نقطه مقابل، کشورهای حوزه اسکاندیناوی یا اروپای شرقی با وجود جمعیت کم، نرخ مطالعه بسیار بالایی دارند. نکته نگران‌کننده اینجاست که در برخی مناطق، مطالعه به سمت محتوای دیجیتال و کوتاه سوق پیدا کرده و "مطالعه عمیق" (Deep Reading) رو به کاهش است. با این حال، در دوران پساکرونا، آمارها نشان از بازگشتی نسبی به کتاب‌های چاپی و فیزیکی دارند .

تیغ دولبه: حق مؤلف، از اخلاق تا قانون
بخش دوم نام این روز جهانی، یعنی حق مؤلف (Copyright) شاید برای مخاطب عادی کمتر جذاب باشد، اما ستون فقرات صنعت نشر است. تصور کنید نویسنده‌ای ماه‌ها و سال‌ها برای خلق یک اثر زحمت کشیده، اما به محض انتشار، نسخه دیجیتال آن به صورت رایگان و غیرقانونی در کانال‌های تلگرامی و سایت‌ها دست به دست شود. این اتفاق نه تنها نان شب نویسنده را می‌برد، بلکه انگیزه خلق آثار بعدی را نیز نابود می‌کند .

امروزه با ظهور هوش مصنوعی و تولید محتوای خودکار، مرزهای اخلاقی حق مؤلف بیش از پیش تهدید می‌شود. آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی، پرسش‌های جدی درباره مالکیت معنوی ایجاد کرده‌اند. آیا می‌توان اثر یک ماشین را که بر پایه میلیون‌ها کتاب نوشته شده توسط انسان‌ها آموزش دیده، اثری اصیل دانست؟ حقوق اخلاقی مؤلف (Moral Rights) تاکید دارد که یک اثر، فرزند روح هنرمند است و کپی‌برداری یا تحریف آن، صرف نظر از جنبه مالی، یک بی‌اخلاقی فرهنگی است . بنابراین، هر بار که کتابی را به صورت قانونی و از منابع معتبر خریداری می‌کنیم، عملاً به بقای فکر و فرهنگ رای می‌دهیم.

نبض کتاب در ایران: بحران قیمت یا بحران محتوا؟
در ایران، بازار کتاب همواره با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است. اگرچه آمار دقیق و لحظه‌ای از سرانه مطالعه وجود ندارد و اعداد از ۲ تا ۱۸ دقیقه در نوسان است، اما آنچه مشهود است، تغییر سبک مطالعه است. امروزه کتاب‌های صوتی با استقبال بی‌نظیری مواجه شده‌اند، چرا که ترافیک سنگین کلان‌شهرها و مشغله‌های روزمره، فرصت ورق زدن کتاب کاغذی را از خیلی‌ها گرفته است. ظهور پلتفرم‌های قانونی کتاب صوتی، روزنه امیدی برای پیوند دوباره نسل جوان با کتاب شده است.

اما چالش بزرگ، اقتصاد کتاب است. قیمت بالای کاغذ و هزینه‌های چاپ، کتاب را در سبد کالاهای لوکس قرار داده و این زنگ خطری برای امنیت فرهنگی است. با این وجود، کتابفروشی‌های کوچک و ناشران مستقل با خلاقیت‌هایی مانند چاپ کتاب‌های کم‌حجم و ارزان یا برگزاری "جمعه‌های کتاب" تلاش می‌کنند شیرینی مطالعه را به کام مردم بازگردانند.

الگوهای موفق و نسخه‌ای برای مخاطب:
جهان پر است از الگوهای موفق؛ از استراسبورگ فرانسه که به عنوان پایتخت کتاب جهان، برنامه‌های کتابخوانی را با موضوع پناهندگی و دوستی با محیط زیست تلفیق کرد ، گرفته تا رباط مراکش که امسال این عنوان را یدک می‌کشد . اما شاید بهترین الگو، همین سنت قدیمی کاتالونیا باشد که امروز هم ادامه دارد: در ۲۳ آوریل، به عزیزانتان کتاب هدیه دهید.

پیشنهاد سونیوز به مخاطبان :
شما امروز یک ماموریت مهم دارید. به اولین کتابفروشی سرکوچه‌تان بروید، بوی کاغذ را حس کنید و کتابی بخرید که هیچ شناختی از نویسنده‌اش ندارید. بگذارید عنوان یا طرح جلدش شما را وسوسه کند. این یک شرط‌بندی امن است؛ یا یک اثر بی‌ارزش را می‌خوانید (که تجربه تشخیص خوب از بد را به شما می‌دهد) یا با شاهکاری آشنا می‌شوید که دیدگاهتان به زندگی را دگرگون می‌کند. کتاب، تنها خرید ارزانی است که شاید قیمتش چند تکه پیتزا باشد، اما ارزشش به اندازه یک عمر تجربه زیستن است. امروز را بدون خرید یک کتاب به پایان نرسانید.