روز جهانی مار

کد خبر : 10860

16:30

1405/04/25

سونیوز: شاید در نگاه نخست، تنها لغزشی سرد و گذرا بر خاک به نظر برسند، اما بی‌دلیل نیست که شانزدهم جولای در تقویم جهانی به نام «روز مار» نقش بسته است. موجوداتی که نه پلک می‌زنند و نه گوش بیرونی دارند، اما با زبانی دوشاخه، رمز حیات را بو می‌کشند و در سکوت محض، یکی از پیچیده‌ترین شبکه‌های تعادل زیستی را مدیریت می‌کنند. در این گزارش اختصاصی و مستند از سونیوز، از افسانه‌های کیمیاگری با زهر مار گرفته تا آناتومی شگفت‌انگیزی که مهندسان رباتیک را حیرت‌زده کرده است، پا به قلمرویی می‌گذاریم که ترس و تحسین را همزمان در دل انسان زنده می‌کند.

به گزارش آژانس خبری سونیوز، مبدا و تاریخچه این مناسبت، حکایتی از چرخش نگاه بشر به فلس‌دارانی است که هزاران سال نماد شر مطلق بودند. «روز جهانی مار» به‌طور غیررسمی از دل فعالیت‌های حافظان محیط زیست و هرپتولوژیست‌ها (خزنده‌شناسان) متولد شد و شانزدهم جولای را به بستری برای بازاندیشی تبدیل کرد. برخلاف بسیاری از مناسبت‌های بین‌المللی که قطعنامه‌های سازمان ملل پشتوانه آن‌هاست، این روز ریشه در جنبش‌های مردمی و دانشگاهی اوایل دهه ۲۰۰۰ دارد؛ زمانی که عکاسان حیات وحش و باغ‌وحش‌های پیشرو به این نتیجه رسیدند که انقراض خاموش خزندگان، بدون جلب توجه افکار عمومی فاجعه‌بار خواهد بود. هدف از این نام‌گذاری، نه ستایش بی‌چون‌وچرا، بلکه دعوت به شناختی علمی بود تا پرده از چهره واقعی موجودی بردارد که تنها ۱۵ درصد از گونه‌های آن توانایی تهدید جدی جان انسان را دارند و مابقی، سربازان گمنام مهار آفات کشاورزی هستند.

چرا باید از یک خزنده فلس‌دار تجلیل کنیم؟
اهمیت این مناسبت فراتر از یک جشن نمادین است؛ این روز، دفاعیه‌ای علمی در دادگاه افکار عمومی به‌شمار می‌رود. مارها در کنترل جمعیت جوندگان نقشی ایفا می‌کنند که اگر حذف شوند، تنها در یک فصل زراعی، میلیاردها دلار به ذخایر غلات جهان خسارت وارد خواهد شد. «روز جهانی مار» فرصتی است تا این پیام کلیدی را فریاد بزنیم که نیش مار، سلاح شکار است نه نقشه‌ای برای انتقام‌جویی از انسان؛ در واقع، مارها انسان را شکار نمی‌کنند و بیشتر گزش‌ها از سر دفاع و ترس اتفاق می‌افتد. این مناسبت اهمیت حیاتی دارد زیرا پادزهر (آنتی‌ونوم) را از گزند فراموشی نجات می‌دهد؛ در کشورهایی که خرافات باعث کشتار بی‌رویه مارها می‌شود، زنجیره تولید داروهای نجات‌بخش حیاتی قطع می‌شود. به زبان ساده، بزرگداشت این روز یعنی سرمایه‌گذاری روی آینده پزشکی و امنیت غذایی بشر.

از قلمروی کبرا در هند تا پناهگاه‌های آمریکای شمالی
این مناسبت در کدام کشورها بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد؟ هندوستان، با پیشینه اسطوره‌ای «ناگ‌ها» و آمار بالای گزش، به‌شکل متناقضی هم قطب پرستش مار است و هم کانون اصلی کمپین‌های آموزشی این روز. در ایالات متحده، به‌ویژه در ایالت‌هایی مانند تگزاس و فلوریدا که با هجوم مارهای مهاجم مواجه‌اند، باغ‌وحش‌ها و مراکز حفاظت، تورهای لمس مار برگزار می‌کنند تا هراس عمومی را بشکنند. استرالیا، سرزمینی که تقریباً هر موجودش می‌تواند انسان را از پا درآورد، با شوخ‌طبعی خاص خود این روز را به فرصتی برای بزرگداشت «تایپان» و «مار قهوه‌ای شرقی» تبدیل کرده است. از سوی دیگر، در برزیل و کاستاریکا، به‌دلیل غنای زیستی شگفت‌انگیز، این روز با گشت‌های شبانه اکوتوریسم پیوند خورده و گردشگران شانس دیدن آناکوندا را در دل تالاب‌ها جشن می‌گیرند. حتی در آفریقای جنوبی، برنامه‌های تلویزیونی پرطرفداری در این روز پخش می‌شود که راز بقای مارهای بیابانی در گرمای سوزان را افشا می‌کنند.

در جست‌وجوی خزندگان؛ از قطب تا استوا
مارها در کجا زندگی می‌کنند؟ پاسخ کوتاه این است که تقریباً همه‌جا، جز قطب جنوب و برخی جزایر دورافتاده مانند ایرلند و نیوزیلند. این موجودات خونسرد، قاره‌ها را با چنان مهارتی فتح کرده‌اند که می‌توان آن‌ها را در دل کویرهای سوزان استرالیا که دما از ۵۰ درجه فراتر می‌رود، یافت و همزمان شاهدشان در جنگل‌های بارانی آمازون بود که رطوبت، امان برگ‌ها را بریده است. مارهای دریایی، با آن بدن پهن و پارومانند، شوری اقیانوس‌های هند و آرام را به خانه خود تبدیل کرده‌اند و حتی به آب‌های شیرین مصب رودخانه‌ها نیز سرک می‌کشند. نکته حیرت‌آور، توانایی آن‌ها در زندگی زیرزمینی است؛ مارهای کرم‌شکل در دل رسوبات نرم حفاری می‌کنند و هرگز روی سطح دیده نمی‌شوند. از ارتفاعات هیمالیا گرفته تا باغ‌های میوه حاشیه شهرها، هر جا که طعمه‌ای برای قورت دادن وجود داشته باشد، یک مار آن نزدیکی‌هاست و به همین دلیل، مقابله با هراس بی‌منطق از آن‌ها باید با شناخت این پراکندگی جهانی آغاز شود.

ماجراجویی طعم و سنت؛ آیا گوشت مار خوردنی است؟
آیا گوشت مار خوردنی است؟ پاسخ در فرهنگ غذایی شرق آسیا نهفته است، جایی که مار نه یک تابو، بلکه یک ابرغذای گرم‌مزاج به‌شمار می‌آید. در چین، سوپ مار و شراب صفراوی آن از دوران امپراتوری‌های باستان تا رستوران‌های مدرن «کانتونی» تداوم یافته است؛ گوشت مار پایتون و کبرای تایلندی، پس از جدا شدن از استخوان‌های ریز و سرخ شدن با زنجبیل، طعمی لطیف و شبیه به ترکیب ماهی و مرغ دارد. این گوشت سرشار از پروتئین و کم‌چرب است، اما یک هشدار جدی وجود دارد: شکار بی‌رویه برای تهیه سوپ و کیسه پول، نسل بسیاری از گونه‌ها را به پرتگاه انقراض کشانده است. با این حال، در ویتنام و هنگ‌کنگ، خوردن مار تنها برای سیر شدن نیست، بلکه یک آیین درمانی زمستانی است و باور دارند که چربی مار پوست را نرم می‌کند. از منظر ایمنی، گوشت مار اگر کاملاً پخته نشود، می‌تواند حامل انگل‌های مهاجمی باشد که برای انسان مرگبار هستند؛ پس ماجراجویی در طعم گوشت مار، مرز باریکی میان لذت آشپزی و خطر بیولوژیک است.

داروخانه‌ای در نیش کشنده؛ زهر مار و خواص درمانی آن
مار و زهرمار و خواص درمانی آن، داستان شگفت‌انگیز تبدیل مرگ‌آورترین سلاح طبیعت به شفابخش‌ترین داروی بشر است. زهر مار که ترکیبی پیچیده از آنزیم‌ها، پروتئین‌ها و پپتیدهاست، آنچنان بر سیستم اعصاب و گردش خون تأثیر می‌گذارد که دانشمندان را به فکر مهندسی معکوس آن انداخت. مشهورترین نمونه، «کاپتوپریل» است؛ داروی کاهنده فشار خون که مستقیماً از زهر مار جاراراکای برزیلی الهام گرفته شده و میلیون‌ها بیمار قلبی را از مرگ نجات داده است. تحقیقات امروزی نشان می‌دهد پروتئین‌های موجود در زهر افعی‌ها می‌توانند لخته‌های خونی را در سکته‌های مغزی حل کنند و حتی ترکیبات زهر مار کبری به عنوان مسکن‌هایی با قدرتی چند برابر مورفین و بدون عوارض اعتیادآور در دست آزمایش هستند. سم مارها نه یک مایع ساده، بلکه یک داروخانه مینیاتوری است که هر قطره آن میلیون‌ها دلار می‌ارزد؛ از کرم‌های ضدچروک گرفته تا درمان‌های پیشرفته سرطان پروستات، همه مدیون شکارچیانی هستند که ما از آن‌ها وحشت داریم.

معجزه آفرینش بدون دست و پا؛ کالبدشناسی یک شکارچی کامل
آناتومی مار و ویژگی‌های منحصر‌به‌فردش، مرزهای مهندسی طبیعت را جابه‌جا کرده است. جمجمه مار یک شاهکار سینتیک است؛ استخوان‌های فک آن به یکدیگر جوش نخورده‌اند و رباط‌های فوق‌الاستیک اجازه می‌دهند دهانش به اندازه‌ای باز شود که طعمه‌ای تا سه برابر قطر سر خود را ببلعد. مارها صدها مهره دارند که هر کدام به یک جفت دنده متصل است و این معماری بینظیر، حرکت موجی بی‌نظیری به آن‌ها می‌بخشد. اما نکته جذاب‌تر، زبان دوشاخه‌ای است که به عنوان یک ردیاب شیمیایی سه‌بعدی عمل می‌کند؛ مولکول‌های بو روی شاخه‌های زبان می‌نشینند و مار با فرو بردن آن در «اندام یاکوبسون»، نقشه کاملی از محیط می‌سازد. شاید حیرت‌انگیزترین بخش، گودال‌های حسگر حرارتی روی صورت افعی‌ها باشد که تصاویر فروسرخی دقیقی از بدن طعمه خونگرم در تاریکی مطلق ترسیم می‌کند، گویی یک دوربین دید در شب پیشرفته روی سرش نصب شده و این تکنولوژی زیستی، خواب را از چشمان مهندسان رباتیک ربوده است.

نگهبان خاموش تعادل؛ جایگاه مار در زنجیره حیات
ویژگی‌های وجود مار در اکوسیستم، نقشی است که تنها با حذف آن می‌توان به عمق فاجعه‌اش پی برد. مارهای شکارگر به‌عنوان شکارچیان میانی و رأس هرم غذایی، جمعیت موش‌ها و خرگوش‌ها را چنان تنظیم می‌کنند که اگر یک روز ناپدید شوند، انفجار جمعیت جوندگان، سفره انسان را نابود و سفره کنه‌ها را رنگین‌تر می‌کند. یک مار زنگی تنها در طول یک سال، به اندازه چندین گربه، جونده شکار می‌کند و با این کار، از شیوع بیماری‌های خطرناکی مانند «هانتاویروس» و طاعون جلوگیری می‌کند. در آن سوی ماجرا، مارها خود طعمه‌ای مغذی برای پرندگان شکاری، گورکن‌ها و حتی سایر مارها محسوب می‌شوند و انرژی را به سطوح بالای شبکه غذایی منتقل می‌کنند. آن‌ها باغبانان غیرمستقیم جنگل‌ها نیز هستند؛ مارهای میوه‌خوار و شکارچیان پرندگان دانه‌خوار، در پراکندگی بذرها تأثیر شگرفی دارند و به این ترتیب، نابودی یک مار می‌تواند زوال تدریجی یک جنگل کهن‌سال را رقم بزند.

مار در آینه اساطیر و طالع‌بینی
مار در طالع‌بینی و سنت‌های مختلف، چنان ریشه‌ای عمیق در ناخودآگاه جمعی بشر دوانده که از فال قهوه گرفته تا صورت‌های فلکی را تسخیر کرده است. در طالع‌بینی چینی، متولدین سال مار با عنوان «مار» شناخته می‌شوند و به رمزآلود بودن، خرد عمیق شهودی و جذابیتی مرگبار متصف می‌شوند؛ آن‌ها فیلسوفانی کم‌حرف اما کاریزماتیک به‌حساب می‌آیند. در تقابل با این نگاه، اساطیر یونان باستان از «مدوسا» می‌گویند که گیسوانش مارهای افعی‌زاد بود و نگاهش هر قهرمانی را به سنگ تبدیل می‌کرد. اما سنت‌های کهن مکزیک، داستان «کوِتزال‌کواتل»، خدای مار پرنده را روایت می‌کنند که نماد دانش، آسمان و باروری بود. در ایران نیز، اگرچه «اژدها» به‌عنوان نماد اهریمنی در شاهنامه ریشه دارد، اما در باورهای عامیانه و گنج‌نامه‌ها، «مار سفید» نگهبان خرد و محافظ گنج‌های مخفی دانسته می‌شد که کشتنش جز نفرین چیزی به همراه نداشت. این دوگانگی اسطوره‌ای ثابت می‌کند مار برای انسان هرگز یک حیوان ساده نبوده؛ بلکه همواره آینه‌ای از ترس از فنا و اشتیاق به جاودانگی بوده است.

غول‌های مخفی و کوتوله‌های شگفت‌انگیز
اگر تصور می‌کنید همه مارها هیولاهایی متراکم و عضلانی هستند، جهان آن‌ها شما را شگفت‌زده خواهد کرد؛ چرا که در این خانواده، هم غول‌های ده‌متری کمین کرده‌اند و هم کوتوله‌هایی به باریکی رشته ماکارونی. پادشاه بلامنازع طول در جهان مارها، پایتون مشبک جنوب شرق آسیاست که می‌تواند تا ۹ متر رشد کند و با قدرت عضلانی مهیبش، خفه‌کننده طعمه‌هایی به بزرگی گوزن باشد. در آن سوی این طیف، «مار باریک باربادوس» قرار دارد که با طولی حدود ۱۰ سانتی‌متر، لقب کوچک‌ترین مار جهان را یدک می‌کشد و آن‌قدر ظریف است که به راحتی روی یک سکه پنهان می‌شود. این تضاد عظیم در اندازه، محصول میلیون‌ها سال تکامل تطبیقی است؛ هر جا که طعمه‌ای بزرگ و رقابتی کم باشد، ژن‌ها فرمان بزرگ شدن می‌دهند و در زیستگاه‌های فقیر از نظر منابع که حشرات حکمرانی می‌کنند، کوتولگی یک مزیت تکاملی مرگبار به‌شمار می‌رود.

تیغ دولبه ترس و انقراض
بزرگترین تهدیدی که امروز نسل مارها را تهدید می‌کند، نه عقاب‌ها هستند و نه کمبود طعمه، بلکه ترس بیمارگونه و خرافات انسان است که به کشتارهای جمعی منجر می‌شود. هر ساله هزاران مار تنها به‌دلیل نزدیک شدن ناآگاهانه به سکونتگاه‌های انسانی، با بیل و سنگ تکه‌تکه می‌شوند، غافل از آنکه این مار، آخرین سد دفاعی آن مزرعه در برابر هجوم موش‌های ناقل طاعون بوده است. علاوه بر قتل عام مستقیم، تخریب زیستگاه‌ها برای توسعه کشاورزی و شهرسازی، خزندگان را که تحرک محدودی دارند، به دام جزیره‌های کوچک زیستگاهی می‌اندازد که در آن‌ها همخونی، نسل‌شان را ضعیف و بیمار می‌کند. تجارت غیرقانونی پوست و گوشت مار نیز زخمی کاری بر پیکر این گونه‌ها وارد کرده است. «روز جهانی مار» دقیقاً در قلب این بحران ایستاده تا به ما یادآوری کند حفاظت از این خزنده، نه یک عمل لوکس طبیعت‌دوستانه، بلکه یک ضرورت جدی برای حفظ سلامت عمومی بشر و پایداری کشاورزی در دنیای گرم‌شده فردا است.

برخی از حقایق علمی در مورد مار ها
. فقط 1 هشتم کل مار های جهان سمی هستند.
. فک بالا و فک پایین مار برای گرفتن شکار از هم جدا شده و فاصله می گیرد و می تواند شکاری را با سر سه برابر بزرگ تر از سر خودش ببلعد.
. مار ها کل بدن شکار را می بلعند.
. زبان مار ها برای بوییدن هوا استفاده می شود.
. مار ها شب ها بیدار و روز ها خواب هستند.
. خون بدن مار ها سرد است و باید برای تنظیم دمای بدن خود در معرض نور خورشید قرار بگیرند.
. بیشتر مار ها روی تخم هایشان دراز می کشند و بعضی زایمان دارند.
. سم بعضی از مار ها برای خواص پزشکی اش مورد مطالعه قرار می گیرد.
. کوچک ترین مار جهان مار باربادوس است و حدودا 4 اینچ یا 10 سانتی متر طول دارد.
. طویل ترین مار جهان هم پیتون است که یک مار سنگین سبز رنگ است. دیگر مار ها نیز در سراسر جهان با رنگ های متفاوت قرمز، زرد، آبی و نارنجی وجود دارند. مار سبز پیتون خودش چند رنگ مختلف دارد و رنگ آن از سبز به قرمز و قهوه ای تبدیل می شود و شاید شبیه به رنگین کمان جلوه کند.