تصور کنید هوایی که هر لحظه بیخیال آن را به ششهایتان میکشید، برای همسایه کنار دستیتان به تلاشی مرگبار شبیه باشد. در روزی که جهان به نام «آسم» گره خورده است، آژانس خبری سونیوز از بحرانی تنفسی گزارش میدهد که در ایران ۹ درصد بزرگسالان و ۱۱ درصد کودکان را در چنبره خود اسیر کرده و در سایه آلودگی کلانشهرها، آمارش هراسانگیزتر هم میشود. این گزارش را بخوانید تا بدانید چرا تنها ۱۰ درصد از مبتلایان بیش از نیمی از هزینههای این بیماری را میبلعند و مهمتر از آن، چطور میشود با یک مشت راهکار ساده، قفس این بیماری مهلک را شکست.
آسم دیگر یک معضل بهداشتی ویژه کشورهای فقیر یا غنی نیست؛ ابربحرانی خاموش است که بیاعتنا به مرزهای توسعه، تار و پود زندگی بیش از ۳۵۰ میلیون انسان را در سراسر جهان نشانه رفته است. هشدارها از افزایش ۲۵ درصدی شمار مبتلایان در همین یک دهه پیشِ رو خبر میدهد؛ یعنی تا چشم بر هم بزنیم، میلیونها ریه تازهنفس در صف این بیماری خواهند ایستاد.
در ایران، آخرین مطالعات میگوید شیوع علائم آسم در بالغین حدود ۹ درصد و در کودکان ۱۱ درصد است؛ اما در کلانشهرهایی که آسمانشان با دود و سم عجین شده، این عددها بسیار فراتر میرود و به کابوسی همیشگی برای خانوادهها تبدیل میشود. آسم علاوه بر آزار جسمی، کیف پول بیماران را هم خالی میکند؛ غیبتهای پیاپی از مدرسه و محل کار تنها بخشی از هزینههای غیرمستقیم این بیماری است و جالب اینکه ۱۰ درصد از بیماران که گرفتار نوع شدید هستند، بیش از ۵۰ درصد کل هزینههای درمان را به خود اختصاص میدهند. با این حساب، کنترل درست آسم هم کیفیت زندگی را بالا میبرد و هم بار مالی نظام سلامت را سبک میکند.
آسم چیست؟ از طومارهای باستانی تا واژهای یونانی
واژه «آسم» در یونان باستان به نفسنفسزدن و بازدم با دهان اطلاق میشد، اما ردپای این بیماری تا متون ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح نیز دیده شده است. امروزه آسم را یک اختلال التهابی مزمن و غیرواگیر راههای هوایی میشناسند که با سرفههای خشک، تنگی نفس، خسخس سینه و احساس فشردگی روی قفسه سینه خود را نشان میدهد. حمله آسم میتواند آرام و طی چند روز پنهانی پیشروی کند یا ظرف چند دقیقه بیمار را به مرز خفگی برساند.
چرا ریهها شورش میکنند؟
علت اصلی آسم هنوز در هالهای از ابهام علمی است، اما پژوهشها نقش ترکیبی ژنتیک و محیط را برجسته میکنند. اگر در خانوادهتان سابقه آسم، اگزما، آلرژی بینی یا آلرژی غذایی دارید، گوشبهزنگ باشید؛ چراکه استعداد آلرژیک (آتوپی) ارث میرسد. از سوی دیگر، عوامل محیطی همچون دود سیگار، اسپند و آتش، آلودگی هوا، مواد شیمیایی و مشاغلی مانند کار در لاستیکسازی، رنگسازی، چوببری و نانوایی، راههای هوایی را به التهاب میکشانند.
نشانههایی که نباید شوخی گرفت
- سرفهای که آرام ندارد: سرفه خشک در اواسط شب، اوایل صبح، هنگام ورزش یا برخورد با محرکها اوج میگیرد. سرفهای که بیش از ۴ هفته بماند باید زنگ خطر تلقی شود.
- تنگی نفس: اگر حتی در حالت استراحت احساس کمبود هوا دارید، آسم میتواند یکی از مظنونان اصلی باشد.
- خسخس سینه: صدایی زیر و اغلب هنگام بازدم که شبها و حین ورزش بلندتر میشود.
- احساس فشار و گرفتگی روی قفسه سینه.
توجه داشته باشید که همه این نشانهها همزمان در یک بیمار دیده نمیشوند و شدت آنها با تغییر ساعت، فصل و وضعیت بیمار نوسان دارد.
حمله آسم؛ وقتی دقیقهها مرگ و زندگی را تعیین میکنند
حمله آسم یعنی همان تشدید ناگهانی یا تدریجی علائم که میتواند حتی به مرگ منجر شود. در این شرایط، سرفه، خسخس و تنگی نفس پشت سر هم شدت میگیرند، تمایل به استفاده بیش از حد از اسپری سالبوتامول بالا میرود و در موارد شدید، بیمار از عضلات فرعی تنفس کمک میگیرد (فرو رفتن پوست قفسه سینه و بین دندهای)، کبودی لبها و انگشتان پدیدار میشود و صحبت کردن به یک جمله هم نمیرسد. حمله آسم یک اورژانس پزشکی تمامعیار است و باید فوری مهار شود.
تشخیص؛ از شرح حال تا اسپیرومتری
شنیدن دقیق قصه بیماری از زبان بیمار و خانوادهاش، سنگ بنای تشخیص آسم است. سرفههای بالای ۴ هفته، خسخس مکرر و تنگی نفس عودکننده بهویژه پس از سرماخوردگی، ورزش یا مواجهه با آلرژنها، همگی به نفع آسم رأی میدهند. پزشک در کنار معاینه، از آزمونهای سنجش عملکرد ریه مانند اسپیرومتری کمک میگیرد؛ تستی که سرعت و حجم ورود و خروج هوا را اندازه میگیرد و انسداد راههای هوایی را رو میکند. در موارد پیچیدهتر، تست چالش ورزش یا متاکولین نیز به کار میآیند.
درمان قطعی وجود ندارد، اما زندگی عادی ممکن است
اگرچه علم هنوز نتوانسته ریشه آسم را برای همیشه خشک کند، اما میتوان با درمان و کنترل مناسب، طول عمر طبیعی را حفظ و کیفیت زندگی را تضمین کرد؛ خواب راحت، ورزش بیدغدغه، تحصیل و اشتغال بدون محدودیت، همه در دسترس هستند. اهداف درمان موفق خلاصه میشوند در: مهار علائم روزانه و شبانه، حفظ فعالیتهای بدنی نرمال، نزدیک نگهداشتن عملکرد ریه به سطح طبیعی، پیشگیری از حملات، کاهش نیاز به داروهای تسکینی، کاهش مراجعات اورژانسی و روزهای غیبت از کار و مدرسه، و به حداقل رساندن عوارض دارویی.
سه گام اصلی برای رسیدن به این اهداف:
1- پرهیز از عوامل محرک (گرد و خاک خانه، حیوانات دستآموز، دود و دم، آلودگی هوا، بوهای تند، هوای سرد و خشک، و حذف دخانیات(
2- درمان دارویی که به دو گروه تقسیم میشود:
- تسکیندهندهها (سالبوتامول): راههای هوایی را سریع گشاد میکنند و هنگام حمله به داد بیمار میرسند.
- کنترلکنندهها (کورتونهای استنشاقی مانند بکلومتازون و فلوتیکازون): التهاب را به مرور خاموش میکنند و باید منظم استفاده شوند. برخلاف باور عموم، این داروها در دوز مناسب زیر نظر پزشک عارضهای مثل کوتاهی قد یا پوکی استخوان ندارند.
3- خودمراقبتی و پیگیری منظم
راهکارهای طلایی برای کمکردن حملهها
- رختخوابها را با روکشهای غیرقابلنفوذ بپوشانید و ملحفهها را هفتهای یکبار در آب ۶۰ درجه سانتیگراد بشویید.
- از ورود حیوانات پشمالو و پردار به اتاق خواب جلوگیری و آنها را بیرون از خانه نگهداری کنید.
- در روزهای آلوده از منزل خارج نشوید و ورزش در فضای آزاد را تعطیل کنید.
- به هیچکس اجازه ندهید در فضای بسته سیگار یا قلیان روشن کند.
- از بوهای تند عطر، رنگ، جوهر نمک و سفیدکننده دور بمانید.
- نوزادان را در ۶ ماه اول زندگی منحصراً با شیر مادر تغذیه کنید.
کمکهای اولیهای که ناجی میشوند
اگر با فردی روبهرو شدید که حمله آسم را تجربه میکند:
1- او را در وضعیت نشسته –ترجیحاً با کمی تمایل به جلو– قرار دهید تا راحتتر نفس بکشد.
2- خونسرد بمانید و به او آرامش دهید.
3- طبق دستورالعمل مکتوب بیمار، هر ۲۰ دقیقه ۴ پاف سالبوتامول استنشاقی (برای بزرگسالان تا ۸ پاف) با استفاده از محفظه دمیار به بیمار بدهید.
4- اگر پاسخ نگرفتید یا حال بیمار بدتر شد، بیدرنگ با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و تا رسیدن آنها استفاده از اسپری را ادامه دهید. در مناطق روستایی بهورز یا خانه بهداشت اولین پناه شماست.
آسم و ورزش، دو همراه شدنی
بسیاری گمان میکنند با آسم باید برای همیشه با ورزش خداحافظی کرد، اما جالب است بدانید برخی قهرمانان المپیکی نیز با همین بیماری پا به میدان گذاشتهاند. البته بهتر است از شنا در استخرهای پر از کلر و اسکی در هوای سرد و خشک پرهیز شود و پیش از فعالیت بدنی، بدن گرم و داروهای تجویزی مصرف شوند.