به گزارش آژانس خبری سونیوز، بیستم آگوست به نام «روز جهانی پشه» یا «روز جهانی مهار پشه» نامگذاری شده است؛ روزی که شاید در نگاه نخست عجیب به نظر برسد، اما با شنیدن آمار مرگومیر ناشی از بیماریهای منتقله بهوسیله این حشره، به یکی از جدیترین مناسبتهای بهداشتی جهان تبدیل میشود. چرا که اگر فکر میکنید خطرناکترین موجود جهان شیر، کوسه یا مار است، سخت در اشتباهید؛ این عنوان هولناک به موجودی کوچک و تقریباً نامرئی به نام پشه تعلق دارد که هر سال بیش از هر قاتل دیگری در تاریخ، جان انسانها را میگیرد.
روز جهانی پشه از کجا آمد
سرگذشت این مناسبت به ۲۰ اوت ۱۸۹۷ بازمیگردد، زمانی که سر رونالد راس، پزشک و میکروبشناس بریتانیایی در سکندرآباد هند، موفق شد انگل پلاسمودیوم را در معده پشه آنوفل ماده شناسایی کند و ثابت کند عامل انتقال مالاریا به انسان، نیش پشه است. این کشف، یکی از مهمترین نقطههای عطف پزشکی گرمسیری بود و بعدها جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی ۱۹۰۲ را برای راس به ارمغان آورد. از آن زمان، ۲۰ اوت هر سال بهعنوان روز جهانی پشه گرامی داشته میشود؛ بهویژه مدرسه بهداشت و طب گرمسیری لندن که راس در آن فعالیت داشت، هر سال همایشها و برنامههای علمی برگزار میکند. هدف اصلی این روز، افزایش آگاهی درباره بیماریهای منتقله بهوسیله پشه و یادآوری اهمیت پژوهش، واکسیناسیون و کنترل ناقلان است.
چرا یک روز برای پشه اهمیت دارد؟
شاید پرسیده شود چرا باید برای چنین موجود آزاردهندهای روز جهانی داشته باشیم؛ پاسخ در آمار نهفته است. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، مالاریا تنها در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۶۳ میلیون مورد ابتلا و نزدیک به ۵۹۷ هزار مرگ در سراسر جهان داشته است که بیش از ۹۰ درصد آن در قاره آفریقا رخ داده و بیشتر قربانیان، کودکان زیر پنج سال بودهاند. علاوه بر مالاریا، بیماریهایی مانند تب دنگی، زیکا، چیکونگونیا، تب زرد، ویروس نیل غربی و فیلاریاز لنفاوی نیز از طریق پشهها منتقل میشوند و هر سال دهها هزار نفر را درگیر میکنند. روز جهانی پشه فرصتی برای جلب توجه سیاستگذاران، سازمانهای بهداشتی و مردم عادی به پیشگیری، تشخیص زودهنگام، درمان و سرمایهگذاری در واکسنها و روشهای کنترل ناقل است.
کدام کشورها این مناسبت را جدیتر دنبال میکنند؟
بیشترین توجه به این روز در کشورهایی است که بار بیماریهای منتقله بهوسیله پشه را مستقیم روی دوش خود احساس میکنند؛ بهویژه کشورهای جنوب صحرای آفریقا مانند نیجریه، جمهوری دموکراتیک کنگو، اوگاندا، موزامبیک و تانزانیا که بیشترین موارد مالاریا را دارند. در آسیا نیز هند، اندونزی، میانمار و تایلند به دلیل شیوع مالاریا و تب دنگی برنامههای آموزشی و سمپاشی گستردهای را همزمان با این روز اجرا میکنند. در آمریکای جنوبی، برزیل و کلمبیا به دلیل اپیدمیهای مکرر تب دنگی و زیکا مشارکت فعالی دارند. در کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی، هرچند مالاریا بومی نیست، اما به دلیل گسترش پشههای مهاجم مانند آئدس آلبوپیکتوس و افزایش سفرهای بینالمللی، نهادهای بهداشتی هشدارها و کمپینهای آگاهیرسانی برگزار میکنند. ایران نیز بهدلیل هممرزی با مناطق آندمیک مالاریا و مشاهده موارد محدود محلی در جنوب شرق کشور، موضوع کنترل پشه آنوفل و پایش بیماریها را در اولویت دارد.
زیستگاه پشهها؛ از مرداب تا یک درپوش نوشابه
پشهها تقریباً در همه قارهها به جز قطب جنوب یافت میشوند و تنوع زیستگاهی شگفتانگیزی دارند؛ آنها برای تخمگذاری و رشد لارو به آب راکد یا کمجریان نیاز دارند و همین موضوع باعث میشود مردابها، باتلاقها، شالیزارها، برکهها، آبگیرها، ظرفهای آب، لاستیکهای مستعمل، گلدانها، ناودانها و حتی درپوش نوشابه پر از آب به مکان مناسبی برای تولیدمثل تبدیل شوند. بیش از ۳۵۰۰ گونه پشه در جهان شناسایی شده است که از نظر انتخاب زیستگاه تفاوتهای آشکاری دارند؛ برای نمونه آنوفلها بیشتر آبهای تمیز و طبیعی را ترجیح میدهند، آئدسها در ظرفهای مصنوعی و آبهای کوچک شهری تخمگذاری میکنند و کولکسها آبهای آلوده و فاضلاب را انتخاب میکنند. تخم برخی گونهها میتواند ماهها در خشکی زنده بماند و پس از بارندگی با رسیدن آب به لارو تبدیل شود؛ ویژگیای که مقابله با آنها را دشوار میکند.
خطرات پشهها؛ قاتل خاموش بشریت
پشهها تنها عامل آزار و خارش شبانه نیستند؛ آنها خطرناکترین جانوران جهان از نظر مرگومیر انسانی محسوب میشوند و هر سال حدود ۷۰۰ هزار تا یک میلیون نفر بر اثر بیماریهای منتقله بهوسیله آنها جان خود را از دست میدهند. مهمترین بیماری مالاریا است که توسط پشه آنوفل ماده منتقل میشود، اما تب دنگی که پشه آئدس اجیپتی و آئدس آلبوپیکتوس ناقل آن هستند، در دهههای اخیر بهشدت گسترش یافته و به یکی از نگرانیهای بهداشتی جهانی تبدیل شده است. ویروس زیکا بهویژه برای زنان باردار خطرناک است و میتواند ناهنجاریهای مادرزادی ایجاد کند؛ ویروس نیل غربی، چیکونگونیا، تب زرد و آنسفالیت ژاپنی نیز از دیگر خطرهای جدی هستند. تغییرات اقلیمی، شهرنشینی سریع و سفرهای بینالمللی، دامنه انتشار این بیماریها را به مناطق جدیدی از جمله بخشهایی از اروپا و خاورمیانه گسترش داده است.
آناتومی پشهها؛ یک ماشین خونخواری فوقتخصصی
بدن پشه از سه بخش سر، سینه و شکم تشکیل شده است و آناتومی آن بهطرز حیرتانگیزی برای یافتن میزبان و خونخواری بهینه تکامل یافته است. مهمترین ابزار پشه ماده، خرطوم یا پروبوسیس است که در واقع از شش سوزن ظریف و انعطافپذیر تشکیل شده؛ دو سوزن برای بریدن پوست، دو سوزن برای نگهداشتن بافت، یک سوزن برای تزریق بزاق ضد انعقاد و یک سوزن برای مکیدن خون. بزاق پشه حاوی مواد بیحسکننده و ضد انعقاد است که مانع لخته شدن خون میشود و همان مادهای است که بعداً خارش و واکنش آلرژیک ایجاد میکند. شاخکهای پشه به حسگرهای بویایی فوقالعاده حساس مجهزند و میتوانند دیاکسیدکربن بازدم انسان را از فاصله چند ده متری تشخیص دهند؛ چشمهای مرکب آنها نیز برای تشخیص حرکت در نور کم بهینه شده است. نرها از شیره گیاهان و شهد گلها تغذیه میکنند و فقط پشه ماده برای تولید تخم به خون نیاز دارد.
خطرناکترین پشههای جهان
در میان هزاران گونه پشه، چند گونه بهعنوان خطرناکترین ناقلان بیماری شناخته میشوند. پشه آنوفل گامبیه (Anopheles gambiae) در آفریقای زیرصحرایی، مؤثرترین ناقل مالاریا و مرگبارترین پشه جهان است و بخش عمده قربانیان مالاریا را رقم میزند. پشه آئدس اجیپتی (Aedes aegypti) ناقل اصلی تب دنگی، زیکا، چیکونگونیا و تب زرد است و به دلیل زندگی در محیطهای شهری و خونخواری در روز، تماس نزدیکی با انسان دارد. پشه ببر آسیایی (Aedes albopictus) با نوارهای سفید و سیاه، گونهای مهاجم است که از آسیا به همه قارهها راه یافته و در برابر سرما مقاومتر از آئدس اجیپتی است. همچنین پشه کولکس پایپینس و کولکس کوینکوفاسیاتوس ناقلان ویروس نیل غربی، آنسفالیت ژاپنی و فیلاریاز لنفاوی هستند و در مناطق گستردهای از جهان فعالاند.
پیشگیری و مقابله با حملات پشهها
مهمترین راه مقابله با بیماریهای منتقله بهوسیله پشه، پیشگیری از گزش و کنترل جمعیت ناقلان است. استفاده از پشهبندهای آغشته به حشرهکش، بهویژه در مناطق آندمیک مالاریا، یکی از مؤثرترین مداخلههاست. استفاده از مواد دافع حشرات مانند DEET، پیکاریدین، IR3535 و روغن اکالیپتوس لیمویی روی پوست و لباس توصیه میشود؛ همچنین پوشیدن لباسهای آستینبلند و رنگ روشن در ساعات اوج فعالیت پشهها یعنی غروب تا سحر و برای آئدسها در طول روز مفید است. در خانهها باید توری پنجرهها سالم باشد و هر ظرف یا مکانی که آب راکد جمع میکند، مانند زیرگلدانی، ظرف آب حیوانات، لاستیک فرسوده، ناودان و قوطیهای رهاشده، بهطور منظم تخلیه یا تمیز شود. در سطح وسیعتر، روشهایی مانند سمپاشی هدفمند، رهاسازی پشههای عقیم یا اصلاحژنتیکیشده و حذف آبهای سطحی استفاده میشود. همچنین واکسنهای مالاریا مانند RTS,S و R21 برای کودکان در مناطق پرخطر و واکسنهای تب دنگی برای گروههای خاص در برخی کشورها در دسترس قرار گرفته است.
نکات جالب درباره پشهها
پشهها رازهای جالب زیادی دارند؛ مثلاً آنها حدود ۱۰۰ میلیون سال است که روی زمین زندگی میکنند و حتی در دوران دایناسورها هم وجود داشتهاند. هر پشه ماده میتواند در یک وعده تا سه برابر وزن خود خون بمکد و پس از آن برای تخمگذاری آماده شود. پشهها در انتخاب میزبان سلیقهای دارند و پژوهشها نشان میدهد گروه خونی O، دیاکسیدکربن بیشتر، گرمای بدن بالاتر و برخی ترکیبهای عرق، احتمال گزش را افزایش میدهد. صدای وزوز آزاردهنده پشه نه از دهان، بلکه از بال زدن سریع آنها با حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ بار در ثانیه ایجاد میشود و در فصل جفتگیری، نر و ماده با هماهنگ کردن این صدا یکدیگر را پیدا میکنند. برخلاف باور عمومی، پشهها ویروس HIV را منتقل نمیکنند و همه گونهها نیز خونخوار نیستند؛ بسیاری از پشهها شهدخوار و حتی گردهافشان هستند. برخی تخمها میتوانند تا ده سال در شرایط خشک زنده بمانند و در اولین بارندگی به لارو تبدیل شوند.
موسسه فرهنگی هنری فصل هنر، مشاور و مجری پروژه های فرهنگی، هنری، رسانه ای و تبلیغاتی شماست. موسسه فرهنگی هنری به عنوان جامع ترین موسسه فرهنگی هنری شمالغرب کشور و اولین شرکت خلاق در حوزه صدا و تصویر با شعار « فقط تصور کن... ! » ، ایده ها و تصورات شما را ممکن می سازد.
ارتباط با موسسه فرهنگی هنری فصل هنر/ کلیک کنید.