سـونیـوز
پایگاه خبری تحلیلی
نسخه چاپی خبر
روز جهانی دانشجو
کد خبر :
14306
13:59
1405/08/26
سونیوز: ۱۷ نوامبر هر سال به عنوان «روز جهانی دانشجو» شناخته میشود؛ روزی که ریشه آن به سرکوب تظاهرات دانشجویی در پراگ و اعدام و تبعید دانشجویان در سال ۱۹۳۹ بازمیگردد و امروز به نمادی برای پیگیری حقوق دانشجویان، آزادی و دموکراسی تبدیل شده است.
به گزارش
آژانس خبری سونیوز
، هر سال در روز ۱۷ نوامبر جهان فقط یک تاریخ را مرور نمیکند؛ بلکه یک زخم کهنه اما زنده را برداشته و زیر قلم و جلوی دوربین میبرد. روز جهانی دانشجو ایستادن بر سر خاکستر دانشگاهی است که در ۱۷ نوامبر ۱۹۳۹، در پراگِ اشغالشده، به آتش کشیده شد. درست در همان روزهایی که اروپا زیر چکمههای نازیسم نفس نمیکشید، دانشجویانی که تنها سلاحشان کتاب و پلاکارد بود، در برابر تفنگ ایستادند. امروز، ۸۷ سال بعد، این مناسبت برای آژانس خبری سونیوز فرصتی است تا از پشت ویترین تاریخ، به آینه امروز نگاه کند: دانشجویی که هنوز هم در بسیاری از نقاط جهان، بین آزادی اندیشه و فشار ساختارهای اقتصادی و سیاسی، همان راه دشوار را میرود
.
از پراگ ۱۹۳۹ تا لندن ۱۹۴۱؛ روایتی که با گلوله شروع شد و با یک قطعنامه جهانی شد
مبدأ روز جهانی دانشجو، به یک صبح سرد پاییزی در چکسلواکیِ اشغالشده گره خورده است. در ۲۸ اکتبر ۱۹۳۹، همزمان با بیستویکمین سالگرد استقلال چکسلواکی، دانشجویان دانشگاه چارلز پراگ دست به تظاهراتی مسالمتآمیز علیه اشغالگری آلمان نازی زدند. در جریان سرکوب این اعتراضات، یک دانشجوی پزشکی به نام «یان اوپلتال» هدف گلوله قرار گرفت و در ۱۱ نوامبر ۱۹۳۹ بر اثر شدت جراحات جان باخت . مرگ او، جرقهای شد برای موجی از خشم دانشجویی. اما پاسخ نازیها، نه گفتوگو، بلکه سرکوبی بیرحمانه بود: در ۱۷ نوامبر ۱۹۳۹، نیروهای نازی به خوابگاههای دانشجویی یورش بردند، ۹ تن از رهبران دانشجویی را بدون هیچ محاکمهای اعدام کردند و بیش از ۱۲۰۰ دانشجو را به اردوگاههای کار اجباری، از جمله «زاکسنهاوزن»، تبعید کردند. تمام دانشگاههای چکسلواکی نیز تعطیل شدند . دو سال بعد، در ۱۷ نوامبر ۱۹۴۱، «شورای بینالمللی دانشجویان» در لندن، این تاریخ را به عنوان «روز جهانی دانشجو» اعلام کرد تا یاد آن ۹ شهید و هزاران زندانی، برای همیشه زنده بماند . بعدها، در ۱۷ نوامبر ۱۹۷۳، دانشجویان دانشگاه پلیتکنیک آتن نیز در اعتراض به دیکتاتوری نظامی یونان، همین تاریخ را به نماد دیگری از مقاومت تبدیل کردند؛ پیوندی که نشان میدهد مبارزه دانشجویی، مرز نمیشناسد
.
اهمیت یک مناسبت که هنوز نفس میکشد
اهمیت روز جهانی دانشجو را نباید در مراسم رسمی و پیامهای تشریفاتی خلاصه کرد. این روز، سندی زنده از این واقعیت است که «حق آموزش» هرگز هدیهای از بالا نبوده؛ بلکه در بسیاری از مقاطع تاریخ، با خون و زندان به دست آمده است. وقتی نازیها دانشگاههای پراگ را بستند، هدفشان فقط تعطیلی کلاسها نبود؛ آنها میخواستند نسل متفکری را که میتوانست در برابر پروپاگاندا مقاومت کند، از میان بردارند. بنابراین، ۱۷ نوامبر یادآور این اصل است که استبداد، پیش از هر چیز، چشمها را هدف میگیرد و دانشگاه، اولین سنگر بستنِ آن چشمهاست. امروز که جهان با چالشهایی مانند محدودیت دسترسی به آموزش، شکاف دیجیتال و فشارهای اقتصادی بر دانشجویان روبهروست، این مناسبت پرسشی بنیادین را پیش میکشد: آیا «دانشجو بودن» هنوز هم یک موقعیت ممتاز برای مطالبهگری است، یا به امتیازی برای کسانی تبدیل شده که از فیلترهای اقتصادی عبور کردهاند؟
از آکادمی افلاطون تا صنعتگران بولونیا
کهنترین نهاد آموزشی سازمانیافته در تمدن غرب، «آکادمی» است که افلاطون در حدود ۳۸۷ پیش از میلاد در حومه آتن، در یونان باستان، بنیان گذاشت. در آن آکادمی، افرادی مانند ارسطو که بعدها خود فیلسوفی بزرگ شد، در محضر افلاطون به مطالعه فلسفه، ریاضیات و سیاست میپرداختند. اما این افراد، «دانشجو» به معنای امروزی با ثبتنام و رشته و مقطع نبودند؛ آنها اعضای یک حلقه فکری بودند که گاه سنشان از استادشان هم بیشتر میشد . اگر بخواهیم به مفهوم نزدیکترِ «دانشجو» در ساختار دانشگاهی برسیم، باید به «دانشگاه بولونیا» در ایتالیا برویم. این دانشگاه که تاریخ تأسیس آن را ۱۰۸۸ میلادی میدانند، ویژگی منحصربهفردی داشت: خودِ دانشجویان آن را تأسیس کردند، نه پادشاهان یا کلیسا. آنها از نقاط مختلف اروپا به بولونیا آمدند، پول جمع کردند، استاد استخدام کردند و حتی رئیس دانشگاه را از میان خودشان انتخاب میکردند. در سال ۱۲۹۵، یک دانشجوی جوان ایرلندی به نام «آندرهآ دِ ایرلند» به ریاست دانشگاه بولونیا رسید؛ او را میتوان یکی از اولین دانشجویانی دانست که در تاریخ مکتوب، نامش با یک سمت دانشگاهی گره خورده است . با این حال، هیچ منبع معتبری جزئیات دقیق شهر، رشته و ملیت «اولین دانشجو» به معنای مطلق را ثبت نکرده است؛ زیرا مفهوم دانشجو، پیش از قرن دوازدهم، هنوز شکل نهادی و حقوقی امروزی خود را پیدا نکرده بود
.
وقتی «دانشجو بودن» با بحران معیشت و سلامت روان گره میخورد
اگر ۱۷ نوامبر ۱۹۳۹، چالش دانشجویان «گلوله و اردوگاه» بود، چالش دانشجوی ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، «اجارهبهای سرسامآور، درمان ناپذیر و آیندهای مبهم» است. نظرسنجیهای جهانی نشان میدهد که فشار هزینههای زندگی، به مهمترین دغدغه دانشجویان بینالمللی تبدیل شده است. بر اساس گزارشهای میدانی، ۸۵ درصد از دانشجویان بینالمللی اعلام کردهاند که هزینههای زندگیشان بیش از حد انتظارشان بوده و ۸۲ درصد نیز نگران تأمین هزینههای درمانی خود هستند . این فشار اقتصادی فقط یک عدد در حساب بانکی نیست؛ مستقیماً بر سلامت روان و تمرکز تحصیلی اثر میگذارد. در ایران نیز، گزارشهای متعدد از خوابگاههای دانشجویی، تصویری از فرسودگی زیرساختها، افزایش ۵۰ درصدی نرخ خوابگاه بدون بهبود خدمات، و حتی مشکلاتی مانند سیستمهای گرمایشی معیوب و آسیبهای جسمی به دانشجویان را نشان میدهد . همزمان، پرسشی که در ذهن بسیاری از دانشجویان دوره کارشناسی شکل گرفته، «ناامیدی شغلی» است: این احساس که سالها تحصیل، لزوماً به اشتغال پایدار و منزلت اقتصادی منجر نمیشود. پژوهشها نشان میدهد که «ترجیح ثروت به علم» و «فرسایش آموزشی» به بخشی از گفتمان روزمره دانشجویان تبدیل شده است؛ پدیدهای که در آن، دانشجوی خسته از کلاسهای بیاثر و پروژههای بیبازخورد، ترجیح میدهد وارد بازار کار زودهنگام شود تا شاید دستکم از نظر مالی، احساس امنیت کند . این چالشها، معنای «مطالبهگری» را از اعتراض به سیاستهای کلان، به مقاومت روزمره برای بقا در یک نظام آموزشی تحت فشار تغییر داده است
.
دانشگاه به مثابه بازار، دانشجو به مثابه مصرفکنندهای که باید هزینه اضافه بپردازد
از منظر اقتصادی، روز جهانی دانشجو فرصتی است برای طرح این پرسش که «آموزش عالی» در سه دهه اخیر، چه مسیری را طی کرده است. دادهها نشان میدهد که در بسیاری از کشورها، سهم هزینههای مستقیم دانشجو از کل بودجه آموزش عالی بهطور پیوسته افزایش یافته است. افزایش شهریه، حذف تدریجی یارانههای رفاهی، و رشد هزینههای خوابگاه و تغذیه، دانشگاه را به نهادی شبهبازاری تبدیل کرده که دانشجو در آن هم «مشتری» است و هم «محصول». در سطح جهانی، ۶۸ درصد از مشاوران آموزشی گزارش دادهاند که دانشجویان به دلیل عدم توانایی مالی، احتمالاً از تحصیل در خارج منصرف میشوند؛ و ۷۲ درصد نیز اعلام کردهاند که دانشجویان یک «طرح جایگزین» برای ماندن و تحصیل در کشور خود دارند . این آمار یک پیام اقتصادی روشن دارد: سرمایه انسانی، وقتی هزینه ورود به آن از توان خانوار خارج شود، از گردونه خارج میشود و این یعنی هدر رفتن استعدادهایی که میتوانستند موتور رشد اقتصادی باشند. از سوی دیگر، وابستگی دانشگاهها به درآمدهای غیرآموزشی (مانند اجاره فضا به شرکتهای خصوصی یا برگزاری دورههای آزاد) در برخی دانشگاهها، به شکلی متناقض، بودجه رفاه دانشجو را تحت فشار قرار داده است؛ بودجهای که اگر درست مدیریت شود، میتواند از طریق افزایش بهرهوری و کاهش نرخ ترک تحصیل، بازده اقتصادی بلندمدت ایجاد کند . روز جهانی دانشجو، از این زاویه، یادآور یک معادله ساده اما فراموششده است: سرمایهگذاری روی رفاه دانشجو، سرمایهگذاری روی آینده بازار کار و تولید ملی است، نه یک هزینه مصرفی
.
دانشجو به عنوان حامل حافظه جمعی و صدای نسلهایی که هنوز حرف دارند
از بعد فرهنگی، ۱۷ نوامبر فقط بزرگداشت یک واقعه تاریخی نیست؛ آیینی است برای بازتولید «هویت دانشجویی» به عنوان هویتی مستقل از نهاد قدرت. در چکسلواکیِ دهه ۱۹۳۰، دانشجو بودن به معنای عضویت در یک اجتماع سرنوشتساز بود؛ اجتماعاتی که در برابر اشغالگری، زبان و فرهنگ ملی را به عنوان سلاح مقاومت برمیداشتند. امروز، این هویت فرهنگی در اشکال متنوعتری بازتولید میشود: از جنبشهای دانشجویی برای عدالت اقلیمی و آزادی بیان، تا شکلگیری اجتماعات مجازی دانشجویان که مرزهای جغرافیایی را درمینوردند. با این حال، یک تنش فرهنگی مهم نیز وجود دارد: از یک سو، جهانیشدن آموزش عالی و افزایش تحرک دانشجو، فرصت تبادل فرهنگی بیسابقهای ایجاد کرده است؛ از سوی دیگر، همین جهانیشدن، خطر یکسانسازی فرهنگی و از دست رفتن صداهای محلی را به همراه دارد. نگاهی به آمارها نشان میدهد که ۸۲ درصد از دانشجویان بینالمللی نگران هزینههای درمانی و ۸۵ درصد نگران هزینههای زندگی هستند؛ اما در لایههای عمیقتر، آنچه بسیاری از آنها را به ادامه تحصیل وادار میکند، نه فقط مدرک، بلکه تجربه «دیگری شدن» و ساختن یک شبکه اجتماعی فراملی است . در ایران نیز، روز دانشجو (۱۶ آذر) به عنوان یک مناسبت ملی، حافظهای از مطالبهگری را زنده نگه میدارد که در آن، دانشجو نه به عنوان «آیندهساز» انتزاعی، بلکه به عنوان «حالساز» شناخته میشود . بنابراین، ۱۷ نوامبر از منظر فرهنگی، دعوتی است به پاسداشت تنوع صداهای دانشجویی: صدای دانشجویی که در تهران، پراگ یا آتن، هنوز هم وقتی از آزادی میگوید، تاریخ پشت سرش ایستاده است
.
سخن پایانی سونیوز:
روز جهانی دانشجو، نه یک تعطیلی تقویمی، بلکه یک «فراخوان» است. فراخوانی برای دیدن دانشجویی که بر خلاف تصور رایج، در برج عاج نیست؛ او در صف طولانی خوابگاه ایستاده، نگران قسط شهریه است، در کلاسهای شلوغ نفس میکشد و با این حال، هنوز هم میتواند بپرسد: «چرا؟». ۱۷ نوامبر، یادآوری این حقیقت است که آزادی آکادمیک، اگر با رفاه و کرامت انسانی همراه نباشد، به یک امتیاز تشریفاتی تبدیل میشود. سونیوز، در این روز، به همه دانشجویانی که در سراسر جهان، در سکوت یا در اعتراض، بار سنگین دانش و آگاهی را بر دوش میکشند، درود میفرستد
.
نویسنده : سونیوز
پژوهشیار