دنیا امروز یک بار دیگر تقویم را ورق میزند و به سالها «تعهد» برای حذف کار کودکان چشم میدوزد؛ اما خیابانهای کلانشهرها، کارگاههای زیرزمینی، مزارع و معادن، قصهٔ تلخ دیگری را روایت میکنند. بر اساس جدیدترین گزارش مشترک سازمان بینالمللی کار (ILO) و یونیسف که بهمناسبت روز جهانی ۲۰۲۶ منتشر شده، هماکنون ۱۶۰ میلیون کودک در سراسر جهان در چرخهٔ کار کودکان گرفتارند؛ آماری که نهتنها کاهش نیافته، بلکه در پی بحرانهای اقتصادی، درگیریهای مسلحانه و تغییرات اقلیمی در سه سال گذشته نزدیک به ۸ میلیون نفر افزایش یافته است.
جهانِ شعارزده؛ ۱۶۰ میلیون کودکی که دیده نمیشوند
موضوع رسمی امسال روز جهانی مبارزه با کار کودکان، «از تعهد تا عمل: عدالت اجتماعی برای پایان کار کودکان» تعیین شده است. گای رایدر، مدیرکل سازمان بینالمللی کار، در پیامی که همزمان با انتشار این گزارش منتشر شد هشدار داد: «تا زمانی که خانوادهها به حمایت اجتماعی پایهای دسترسی نداشته باشند و نظامهای آموزشی فراگیر ایجاد نشود، کار کودکان نهتنها متوقف نخواهد شد، بلکه ابعاد پنهانتری به خود میگیرد. هر روز تأخیر، بهمعنای قربانیشدن یک نسل دیگر است.»
آمارهای رسمی شکاف عمیق میان مناطق جغرافیایی را فاش میکند: آفریقای زیرصحرای آفریقا با ۹۲ میلیون کودک کار، رتبهٔ نخست را دارد و پس از آن آسیا و اقیانوسیه با ۵۱ میلیون کودک قرار میگیرند. اما آنچه هشداردهندهتر است، رشد انفجاری «کار پنهان کودکان» در اقتصاد دیجیتال و زنجیرههای تأمین جهانی است؛ کودکانی که پشت تولید محصولات ارزانقیمت، استخراج مواد اولیهٔ باتری خودروهای برقی یا حتی تولید محتوای دیجیتال، بیسروصدا استثمار میشوند.
زخم کهنهٔ کار کودکان در ایران؛ از کوچههای تهران تا حاشیهٔ کلانشهرها
در ایران اما ماجرا ابعاد بومی و نگرانکنندهای دارد. بر اساس گفتوگوی اختصاصی سونیوز با میران وزارت تعاون، تخمین زده میشود که هماکنون بین ۲ تا ۲.۵ میلیون کودک در کشور درگیر انواع کار سبک و سنگین باشند که شمار قابلتوجهی از آنان کودکان مهاجر و فاقد شناسنامه هستند. این مقام مسئول که نخواست نامش فاش شود، در گفتوگو با سونیوز تصریح کرد: «ترکیب تورم مزمن، تحریمهای اقتصادی، فقر چندبُعدی و خلأ قانونی حمایت از کودکان بیتابعیت، باعث شده است روند کاهش کار کودکان در ایران متوقف و حتی در برخی استانها معکوس شود.»
گزارش میدانی سونیوز از محلههای چندین کلانشهر ایران نشان میدهد که پدیدهٔ «کودکان زبالهگرد»، «دبهچسبفروشها» و «دستفروشان تقاطعی» نهتنها حذف نشده، بلکه چهرهٔ آن پیچیدهتر شده است. کودکانی که در کارگاههای زیرپلهای، پشت چرخهای خیاطی یا داخل دامداریهای کوچک کار میکنند، اغلب در هیچ آماری ثبت نمیشوند.
ریشههای بحران؛ چرا کودک به جای مدرسه به کارخانه میرود؟
کارشناسان مستقل در گفتوگو با سونیوز، مهمترین عوامل تداوم کار کودکان در ایران و جهان را فقر خانوار، دسترسی نابرابر به آموزش رایگان و باکیفیت، نبود پوشش فراگیر بیمههای اجتماعی، بحرانهای اقلیمی که معیشت کشاورزی را نابود میکند، و تقاضای بازار برای نیروی کار ارزان عنوان میکنند. دکتر مریم رضوی، جامعهشناس و پژوهشگر حقوق کودک، در مصاحبهٔ اختصاصی با سونیوز تأکید میکند: «کار کودک یک انتخاب نیست، یک استراتژی بقاست. تا زمانی که سیستم حمایت اجتماعی به معنای واقعی کف درآمد خانواده را تضمین نکند، هر طرح جمعآوری کودکان کار، صرفاً تسکینی موقت است.»
نکتهٔ نگرانکنندهتر در گزارش ۲۰۲۶، ارتباط مستقیم میان کار کودکان و ترک تحصیل دائمی است؛ کودکانی که ساعات طولانی کار میکنند، معمولاً تا پایان دورهٔ ابتدایی نیز دوام نمیآورند و این چرخهٔ فقر را به نسل بعد منتقل میکنند.
از تعهد تا عمل؛ مسیری که هنوز طی نشده است
اتحادیهٔ جهانی مقابله با کار کودکان در بیانیهٔ امروز خود ۵ اقدام فوری را یادآور شده است: ایجاد نظامهای حمایت اجتماعی کفبنیان، آموزش رایگان و اجباری حداقل تا سن ۱۵ سالگی، مقررات سختگیرانه در زنجیرهٔ تأمین، دسترسی برابر کودکان پناهنده و بیتابعیت به خدمات پایه، و افزایش بودجهٔ بازرسی کار. اما سونیوز در بررسی بودجههای ملی در کشورهای با شیوع بالای کار کودکان دریافت که شکاف میان تصویب قوانین و تخصیص منابع همچنان یک «پرتگاه» است.
در ایران، نمایندهٔ یونیسف در تهران در گفتوگوی کوتاهی با سونیوز از آمادگی این نهاد برای گسترش همکاریهای فنی با دولت و سازمانهای مردمنهاد خبر داد و گفت: «طرح پایلوت "شهرهای دوستدار کودک" در ۱۲ استان نشان داده است که میتوان با مداخلات محلهمحور، نرخ کار کودکان را تا ۳۰ درصد در یک بازهٔ دوساله کاهش داد. اما پایداری این موفقیت، به ارادهٔ سیاسی و بودجهٔ مستمر گره خورده است.»
سخن پایانی سونیوز
روز جهانی مبارزه با کار کودکان، یک نماد است؛ اما فراموش نکنیم که پشت این نماد، میلیونها کودکی ایستادهاند که صدایشان در هیاهوی بزرگسالی گم میشود. سونیوز با انتشار این گزارش اختصاصی، دوربین خود را روی واقعیتی متمرکز کرده است که ترجیح میدهیم نبینیم، اما تاوان ندیدنش را نسلهای بعدی پس خواهند داد. شاید امسال، بهترین راه گرامیداشت این روز، نه شعار، که پرسیدن یک سؤال ساده از خودمان باشد: آخرینباری که یک کودک کار را در چهارراه دیدیم، چه کردیم؟