سـونیـوز

۸۸ روز خاموشی دیجیتال؛ نخستین رکورد ایران در تاریخ جهان

سونیوز : فرید حیدری، کارشناس رسانه و هوش مصنوعی در یادداشتی با عنوان «۸۸ روز خاموشی دیجیتال؛ نخستین رکورد ایران در تاریخ جهان» نوشت: سه ماه خاموشی اینترنت بین‌الملل، نه‌تنها کسب‌وکارهای ایرانی را از حافظهٔ جست‌وجوی جهان زدود، که حق دسترسی به جریان آزاد اطلاعات و ارتباطات دیجیتال ۹۰ میلیون شهروند را مسدود کرد. به نام امنیت، شریان اقتصاد دیجیتال و حیات اجتماعی یک ملت را بریدند و اکنون وصل اینترنت در ۲۴ ساعت آینده را وعده می‌دهند؛ نوشدارویی که پس از مرگ اقتصاد دیجیتال در ایران تجویز می‌شود.

وضعیتی را تصور کنید که در آن مدیر یک فروشگاه اینترنتی هستید. ماه‌ها تلاش برای تولید محتوای باکیفیت، جلب اعتماد کاربران و کسب جایگاه در صفحه نخست نتایج جست‌وجوی گوگل را پشت سر گذاشته‌اید. مشتری با یک جست‌وجوی ساده شما را پیدا می‌کند، خرید می‌کند و چرخه اقتصادی کسب‌وکارتان به گردش درمی‌آید. اما ناگهان، در یک صبح معمولی، متوجه می‌شوید که نشانی از سایت شما نه در صفحه اول، که در هیچ‌یک از صفحات نتایج گوگل وجود ندارد.   شما از دایره دید این موتور جست‌وجو محو شده‌اید. وب‌سایت فعال است، سرور روشن است، اما گوگل دیگر شما را نمی‌بیند.

این تصویر، یک داستان یا فیلم علمی-تخیلی نیست؛ بلکه واقعیتی است که اکنون دامان هزاران وب‌سایت ایرانی را گرفته است. اگرچه نشانه‌هایی از برقراری مجدد اینترنت بین‌الملل مشاهده می‌شود، اما اگر امروز را پایان قطع اینترنت در نظر بگیریم ، ایران ۸۸ روز یا به عبارت دیگر ۲۰۹۳ ساعت قطع شبکه‌های بین‌المللی، ایران در خاموشی دیجیتال فرو رفت که طولانی‌ترین قطع اینترنت ثبت‌شده در تاریخ جهان به شمار می‌رود. البته این‌بار پیامدهای قطع اینترنت فراتر از دسترسی‌ناپذیری سکوهایی چون اینستاگرام، واتساپ یا تلگرام بوده است؛ اقتصاد دیجیتال ایران طی ۸۸ روز، بخش‌به‌بخش از نقشه اینترنت جهانی محو شد. سه ماه خاموشی اینترنت بین‌الملل، نه‌تنها کسب‌وکارهای ایرانی را از حافظهٔ جست‌وجوی جهان زدود، که حق دسترسی به جریان آزاد اطلاعات و ارتباطات دیجیتال ۹۰ میلیون شهروند را مسدود کرد. به نام امنیت، شریان اقتصاد دیجیتال و حیات اجتماعی یک ملت را بریدند و اکنون وصل اینترنت در ۲۴ ساعت آینده را وعده می‌دهند؛ نوشدارویی که پس از مرگ اقتصاد دیجیتال ایرانیان تجویز می‌شود.

 گوگل‌بات پشت درهای بسته و کاهش بودجه خزیدن
نخستین ضربه از جایی وارد می‌شود که برای کاربران عادی نامرئی، اما برای صاحبان کسب‌وکار حیاتی است. گوگل برای کشف و ایندکس صفحات وب از ربات‌هایی موسوم به «گوگل‌بات» بهره می‌گیرد؛ ربات‌هایی که پیوسته در حال پیمایش اینترنت، خواندن محتوا و ثبت آن در پایگاه داده خود هستند. هرگاه محتوای جدیدی منتشر کنید، این ربات‌ها به سراغ سایت می‌آیند و آن را پردازش می‌کنند.

اکنون تصور کنید این ربات‌ها روزها، هفته‌ها و سپس ماه‌ها پشت درِ وب‌سایت شما حاضر شوند، اما با پاسخی جز خطا و قطعی مواجه نشوند. گوگل برای هر سایت «بودجه خزیدن»  مشخصی تعیین می‌کند؛ به این معنا که سهمیه‌ای از زمان و منابع خود را به بررسی صفحات آن سایت اختصاص می‌دهد. مواجهه مکرر گوگل‌بات با ناپایداری و خطاهای پیاپی، این سهمیه را به‌تدریج کاهش می‌دهد. الگوریتم گوگل ترجیح می‌دهد منابع محدود خود را مصروف وب‌سایت‌هایی کند که همواره پایدار، سریع و در دسترس هستند. نتیجه آن‌که سایت‌های ایرانی به‌آرامی به حاشیه رانده شدند؛ ابتدا از صفحه نخست نتایج به صفحات دوم و سوم سقوط کردند و سپس به‌کلی از حافظه جست‌وجوی گوگل زدوده شدند.

فروپاشی گواهی‌های امنیتی و هشدار قرمز مرورگرها
موضوع صرفاً به کاهش دیده‌شدن در نتایج جست‌وجو محدود نمی‌ماند. شمار قابل‌توجهی از وب‌سایت‌های ایرانی برای دریافت گواهی امنیتی SSL — همان نماد قفل در نوار آدرس مرورگر — به سرویس رایگان متکی هستند. این گواهی‌ها می‌بایست هر ۹۰ روز یک‌بار به‌شکل خودکار تمدید شوند؛ فرایندی که مستلزم اتصال پایدار سرورهای داخلی به سرورهای خارجی است.

اختلال اینترنت بین‌الملل این فرایند خودکار را با مشکل مواجه کرده است. در تالارهای رسمی سرویس ها، کاربران ایرانی از ناتوانی سرورهایشان در تمدید گواهی‌ها خبر می‌دهند. نتیجه مستقیم این نقیصه، نمایش هشدار «اتصال شما امن نیست» در مرورگر کاربر است. کاربر در مواجهه با چنین هشداری، در کسری از ثانیه صفحه را ترک می‌کند. اعتماد، که گران‌بهاترین دارایی یک کسب‌وکار آنلاین به شمار می‌رود، در یک لحظه از میان می‌رود. چرا که گوگل از سال‌ها پیش، امنیت را به‌عنوان یکی از معیارهای رتبه‌بندی خود برگزیده و سایتی فاقد SSL معتبر، شانس حضور در رتبه‌های برتر را عملاً از دست می‌دهد.

تعطیلی اتاق فرمان دیجیتال
گوگل ابزاری رایگان و راهبردی به نام Search Console در اختیار مدیران وب‌سایت‌ها قرار می‌دهد؛ داشبوردی که از طریق آن می‌توان وضعیت ایندکس صفحات، خطاهای فنی، اخطارهای امنیتی و عملکرد کلی سایت را به‌طور لحظه‌ای رصد کرد. در شرایط عادی، یک وب مستر هر روز با مراجعه به این پنل، از سلامت فنی سایت خود اطمینان حاصل می‌کند یا برای رفع مشکلات اقدام می‌کند.

اما اکنون، دسترسی بسیاری از مدیران ایرانی به این پنل ناممکن شده است. اختلال اینترنت، قطعی مستمر ابزارهای عبور از فیلترینگ و محدودیت‌های گسترده، موجب شده‌اند که این داشبورد مدیریتی از دسترس خارج شود. وضعیت کنونی به  مثابه خلبانی می‌ماند که در میانه توفان، تمامی نمایشگرهای کابین‌اش خاموش شود. خطاهای فنی روی یکدیگر انباشته می‌شوند، لینک‌های خراب بی‌پاسخ می‌مانند، صفحات حذف‌شده شناسایی نمی‌شوند و گوگل اعتماد خود به این وب‌سایت‌ها را گام‌به‌گام از دست می‌دهد.

نقشه‌ای که گوگل نمی‌خواند و دکمه‌ای که خاموش می شود
بسیاری از وب‌سایت‌های ایرانی، افزون بر محتوای معمول، یک «نقشه سایت»   برای گوگل ارسال می‌کنند؛ پرونده‌ای که به موتور جست‌وجو می‌گوید. کدام صفحات برای صاحب سایت اولویت دارند. اما  اکنون گوگل نه‌تنها از خواندن نقشه‌های جدید ناتوان است، که منجر به رها شدن کامل سایت از سوی گوگل است، یا صفحاتی که بی ربط ایندکس می‌شوند و برخی صفحات مهم دیگر نادیده گرفته می‌شوند.

البته پایان ماجرا اما فراتر از این موارد است. تجربه کاربری از مؤلفه‌های کلیدی رتبه‌بندی گوگل محسوب می‌شود. هنگامی که کاربر با بهره‌گیری از IPهای متغیر و ابزارهای عبور از فیلترینگ وارد یک وب‌سایت ایرانی می‌شود، بخشی از محتوا از سرور داخلی و بخشی دیگر از سرور خارجی بارگذاری می‌گردد. این جابه‌جایی مداوم سبب بروز پدیده‌ای فنی موسوم به «جابه‌جایی ناگهانی عناصر می‌شود. کاربر قصد کلیک بر دکمه «خرید» را دارد، اما در یک آن، تصویری که با تأخیر بارگذاری شده است، موقعیت دکمه را تغییر می‌دهد. این معیار مستقیماً بر امتیاز رتبه‌بندی سایت در گوگل اثر منفی می‌گذارد.



اقتصاد دیجیتال ایران زیر تیغ:
در پسِ این خاموشی، فاجعه‌ای انسانی و فروپاشی اقتصاد دیجیتال در حال وقوع است. بر اساس تحلیل‌های اقتصادی، اختلال در اینترنت ایران ساعتی ۱.۵۶ میلیون دلار و روزانه بیش از ۳۷ میلیون دلار به اقتصاد کشور خسارت وارد کرده است. برآوردها حاکی از آن است که تنها در سال ۲۰۲۵، رقمی بالغ بر ۲۱۵ میلیون دلار از اقتصاد ایران صرفاً به دلیل قطع و اختلال اینترنت از میان رفته است. وزیر ارتباطات نیز پیش‌تر از کاهش ۳۰ درصدی حجم اقتصاد دیجیتال کشور در یک ماه خبر داده بود.

پرسش اینجاست که مسئول این فاجعه کیست؟ پاسخ روشن است: تصمیم‌گیرانی که اینترنت را نه یک زیرساخت حیاتی برای اقتصاد، بلکه یک تهدید تلقی می‌کنند.   همان‌ها که با بهره‌گیری از ادبیات امنیتی، اینترنت را قطع می‌کنند بی‌آنکه لحظه‌ای به این بیندیشند که با این اقدام، شاهرگ حیات هزاران کسب‌وکار را قطع می‌کنند. اینترنت در ایران نه یک «خدمات عمومی»، بلکه به «گروگان سیاسی» بدل شده است؛ گروگانی که هرگاه اراده کنند، جریانش را قطع می‌کنند، غافل از آن‌که با این خاموشی، اقتصاد دیجیتال کشور را نیز خفه می‌سازند.

«فیلترینگ هوشمند» طنز تلخی به نام حماقت
هوشمند به مفهوم سیستمی است که قادر به تشخیص محتوای زیان‌بار و مسدودسازی هدفمند آن باشد. اما آنچه در ایران رخ داده، فاقد هرگونه هوشمندی است؛ این یک «قطع عضو کور» است. به نام جراحی، پای بیمار را قطع می‌کنند و سپس از او انتظار دویدن در میدان رقابت جهانی را دارند. فیلترینگی که امنیت وب‌سایت‌های داخلی را ویران می‌کند، هوشمند نیست؛ مصداق «خودزنی دیجیتال» است. سیستمی که مانع دسترسی گوگل‌بات به سرورهای داخلی می‌شود و وب فارسی را از حافظه اینترنت جهانی پاک می‌کند، هوشمند نیست؛ مصداق «انتحار سایبری» است.

همان افرادی که پیوسته از «شبکه ملی اطلاعات» و «اینترنت بومی» سخن می‌گویند، اکنون باعث شده‌اند که همین شبکه ملی نیز در عرصه جهانی دیده نشود. ساختن شبکه ملی و سپس مسدود کردن راه‌های ورودی آن، به مثابه احداث یک فروشگاه بزرگ و سپس تخریب تمامی جاده‌های منتهی به آن است. طبیعی است که مشتری از راه نرسد.

چه کسانی ارتباطات جهانی را بر روی مردم ایران بستند؟
پیش تر اسامی مخالفان سرسخت برقراری مجدد اینترنت در ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی فاش شده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، افرادی چون پیمان جبلی، رئیس سازمان صداوسیما، و محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، از مخالفان اصلی پایان‌دادن به قطع اینترنت بین‌الملل معرفی شده‌اند.



پس از آن نیز نام چهار تن از اعضای حقیقی شورای عالی فضای مجازی، کامیار ثقفی، رضا تقی‌پور، رسول جلیلی و محمدحسن انتظاری به‌عنوان افرادی منتشر شد که برای جلوگیری از بازگشایی اینترنت به دستور رئیس‌جمهور، در دیوان عدالت اداری طرح دعوی کردند و این روند را متوقف ساختند. دیوان عدالت اداری اعلام کرد که با طرح شکایت برای ابطال سند تشکیل ستاد ویژه، مصوبات آن ستاد قابل ترتیب اثر نخواهد بود. 



اینک در حالی که یک منبع در وزارت ارتباطات از تکمیل روند بازگشت اینترنت در ۲۴ ساعت آینده خبر می‌دهد، باید پذیرفت که آسیب‌های وارده به اقتصاد دیجیتال به سادگی قابل جبران نیست. وب‌سایت هایی که امروز از نتایج گوگل حذف شده اند، حتی در صورت وصل‌شدن اینترنت، چه‌بسا دیگر نتواند جایگاه پیشین خود را بازپس گیرد. اعتماد گوگل به پایداری یک سایت همچون شیشه است: شکستن آن آسان و ترمیمش زمان‌بر است. در این فاصله، رقبای خارجی خلأ را پر می‌کنند، بازار را تصاحب می‌کنند و فروشنده ایرانی با فروشگاهی بی‌مشتری تنها می‌ماند.
 

نویسنده : سونیوز