سـونیـوز

فتوایی که قلیان‌ها را در حرمسرای شاه شکست

سونیوز: تصور کنید کشوری که نفسش با دود گره خورده است. از حرمسرای پادشاه تا آخرین قهوه‌خانه بین‌راهی، همه جا آکنده از دود قلیان است از پستوی خانه‌ها تا پرنقش‌ونگارترین قهوه‌خانه‌ها، از بازارهای شلوغ تبریز تا باغ‌های شیراز، هوا همیشه سنگین است از بوی تند توتون. اما در کمتر از چهل‌وهشت ساعت، تمام این دود، بی‌آنکه گلوله‌ای شلیک شود یا قانونی از مجلس گذشته باشد، محو می‌شود. قلیان‌ها می‌شکنند، چپق‌ها بر زمین می‌افتند و ملتی یک‌پارچه تصمیم می‌گیرد نفسی تازه کند سونیوز در این گزارش اختصاصی، ناگفته هایی از جنبش تحریم تنباکو را برای شما روایت می کند.

به گزارش آژانس خبری سونیوز، در روزگاری که دود قلیان نه یک تفنن، که بخشی از هویت فرهنگی و آیین مهمان‌نوازی ایرانیان بود، ندایی از قلب نجف برخاست و معادلات را زیر و رو کرد. این روایت لحظه‌ای است که یک ملت، نه با زور سرنیزه، بلکه با یک اراده جمعی، لذتی دیرینه را ترک گفت و لرزه بر پیکره یک قدرت های جهان انداخت. 

سرآغاز یک فاجعه ــ سفر شاه و شکار امتیاز
زمستان ۱۲۶۸ خورشیدی (۱۸۸۹ میلادی) بود. ناصرالدین‌شاه قاجار، پادشاه ۶۰ ساله ایران، برای سومین بار به اروپا سفر می‌کرد. این سفر به دعوت رسمی رئیس‌جمهور فرانسه و به بهانه بازدید از نمایشگاه بین‌المللی پاریس انجام می‌شد. اما پیش از ورود به فرانسه، شاه و هیئت همراهش راهی لندن شدند و در میهمانی‌های رسمی مقامات انگلیسی شرکت کردند.

در یکی از همین میهمانی‌ها که در شهر ساحلی «برایتن» برگزار شد، ناصرالدین‌شاه با مردی آشنا شد که نامش برای همیشه در تاریخ ایران ماندگار شد: سرگرد جرالد اف. تالبوت، یکی از نزدیکان لرد سالیسبوری، نخست‌وزیر وقت انگلستان.

شاه که در سفرهای فرنگ، پول‌های خزانه را به پایان رسانده بود، به پیشنهاد صدراعظم خود، میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان، و با وساطت آنتوان کتابچی‌خان (رئیس گمرکات ایران)، حاضر شد امتیازی بی‌سابقه به این انگلیسی ناشناس واگذار کند.

نتیجه، امضای سندی شد که در تاریخ به «قرارداد رژی» یا «قرارداد تالبوت» شهرت یافت: در ۲۹ اسفند ۱۲۶۸ (۲۰ مارس ۱۸۹۰)، ناصرالدین‌شاه انحصار خرید و فروش و ساختن کل توتون و تنباکوی ایران را به مدت پنجاه سال به تالبوت اعطا کرد.



اسرار یک قرارداد استعماری: پانزده فصلی که ایران را فروخت
قرارداد رژی، به‌رغم ظاهر فریبنده‌اش، یکی از استعماری‌ترین اسناد تاریخ معاصر ایران بود. این امتیازنامه که ۱۵ فصل داشت، به تالبوت و شرکت «رژی» اختیاراتی فراتر از یک قرارداد تجاری معمول می‌داد.

بر اساس این قرارداد، شرکت رژی متعهد می‌شد در ازای این انحصار، سالانه ۱۵ هزار پوند استرلینگ به‌اضافه یک‌چهارم سود خالص خود را به خزانه ایران واریز کند. اما نکته فاجعه‌بار در فصل‌های دیگر پنهان بود: بر اساس متن قرارداد، «اجازه‌نامه‌ای برای فروش و معامله و غیره توتون و تنباکو و سیگار... حق خالص صاحبان این امتیاز است و احدی جز صاحبان این امتیازنامه حق صدور اجازه‌نامه‌جات مزبور را ندارند.»

به عبارت روشن‌تر، انگلیسی‌ها نه تنها حق خرید و فروش تنباکو، بلکه حق نظارت بر نحوه کشت، میزان تولید و حتی قیمت‌گذاری محصول را نیز به دست می‌آوردند. این در حالی بود که به‌گفته منابع تاریخی، حدود ۲۰۰ هزار نفر از مردم ایران به‌طور مستقیم در کاشت، برداشت و فروش توتون و تنباکو اشتغال داشتند و یک‌چهارم از جمعیت تقریباً ۱۰ میلیونی کشور، مصرف‌کننده دخانیات بودند.



شرکت رژی (Regie) با سرمایه‌ای معادل ۶۵۰ هزار لیره تأسیس شد و طبق فصل نهم قرارداد، صاحب امتیاز حق داشت حقوق خود را به دیگری واگذار کند. رژی بعدها امتیاز خود را به «شرکت شاهنشاهی تنباکوی ایران» فروخت و این امر خشم عمومی را دوچندان کرد.

پشت پرده این قرارداد، رشوه‌های کلانی نیز رد و بدل شده بود. امین‌السلطان صدراعظم و کامران‌میرزا نایب‌السلطنه مبالغ هنگفتی از تالبوت دریافت کردند تا راه را برای امضای قرارداد هموار سازند.

توتون و تنباکو در ایران عصر ناصری: از دربار تا قهوه‌خانه‌ها
اهمیت استراتژیک این قرارداد را زمانی می‌توان به‌درستی درک کرد که جایگاه توتون و تنباکو را در زندگی روزمره ایرانیان عصر قاجار بشناسیم.

ورود توتون و تنباکو به ایران به دوره شاه اسماعیل اول صفوی بازمی‌گشت. در دوران صفویه بود که استعمال توتون و تنباکو با قلیان در میان مردم رواج یافت. خلاقیت ایرانیان در ساخت قلیان، شیوه مصرف دخانیات را از شکل سیگار و چپق به قلیان تنوع بخشید و این امر موجب فراگیر شدن مصرف دخانیات در میان تمام طبقات اجتماعی ــ از تجار بازار گرفته تا روحانیون و مردم عامی شد.

تا دوران ناصرالدین‌شاه، مصرف توتون و تنباکو در ایران به اوج خود رسیده بود. قهوه‌خانه‌ها، خانه‌ها و حتا حرمسرای شاه، همگی آکنده از دود قلیان بودند. تنباکوی ایرانی به سبب کیفیت بالای خود، در بازارهای جهانی نیز شهرت داشت. به همین دلیل، واگذاری انحصار تجارت این محصول استراتژیک به یک شرکت خارجی، نه تنها تهدیدی برای اقتصاد ملی، بلکه ضربه‌ای به معیشت صدها هزار ایرانی بود.



جرقه‌های نخستین اعتراض ــ از تبریز تا شیراز
با ورود نخستین کارکنان شرکت رژی به ایران و استقرار آنان در شهرهای مختلف، زمزمه‌های اعتراض از گوشه‌و‌کنار کشور به گوش رسید. تجار تنباکو که در معرض ورشکستگی قرار گرفته بودند، نخستین گروهی بودند که به خیابان‌ها آمدند.

اعتراض‌ها از تبریز، شیراز و اصفهان آغاز شد. در تبریز، حاج میرزا جواد آقا مجتهد رهبری معترضان را به دست گرفت. در شیراز، سید علی‌اکبر فال اسیری پرچم مخالفت را برافراشت. در اصفهان، حاج شیخ محمدتقی آقانجفی نخستین کسی بود که شخصاً حکم تحریم تنباکو را صادر کرد. در تهران نیز میرزای آشتیانی رهبری مخالفان را بر عهده گرفت. دولت قاجار که به شدت از گسترش اعتراض‌ها به وحشت افتاده بود، به سرکوب متوسل شد. شماری از روحانیون دستگیر، تبعید و زندانی شدند. 



فتوایی که دود را خاموش کرد
در نوزدهم ذی‌الحجه ۱۳۰۸ هجری قمری (۲۵ اردیبهشت ۱۲۷۰ خورشیدی ــ ۱۵ مه ۱۸۹۱ میلادی)، میرزای شیرازی فتوای خود را صادر کرد. متن فتوا تنها یک جمله بود اما تأثیر آن فراتر از هر بیانیه سیاسی یا اعلامیه رسمی بود:

«بسم‌الله الرحمن الرحیم. الیوم استعمال تنباکو و توتون بأی نحو کان در حکم محاربه با امام زمان (عج) است.»

انتخاب واژگان این فتوا حساب شده بود. عبارت «محاربه با امام زمان»، بالاترین سطح حرمت‌شکنی مذهبی را تداعی می‌کرد و هرگونه توجیه فقهی برای ادامه مصرف دخانیات را ناممکن می‌ساخت. در جامعه ای که پیوند عمیقی میان دین و زندگی روزمره برقرار بود، این فتوا به‌مثابه اعلامیه جنگ مقدس با استعمار بود.



واکنش مردم به این فتوا سریع و گسترده بود. در تمام شهرهای ایران، مردم قلیان‌ها و چپق‌های خود را شکستند. دود از خانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها محو شد. مصرف دخانیات که جزء جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره ایرانیان بود، در عرض چند روز به صفر رسید.


حرمسرای شاه و شکستن قلیان‌ها
اما تأثیرگذارترین اتفاث در حرمسرای ناصرالدین‌شاه رقم خورد. گفته می‌شود با انتشار خبر فتوا، زنان حرمسرا نیز قلیان‌ها را شکستند و از استعمال دخانیات خودداری کردند. این اقدام نمادین، پیامی روشن به شاه بود: این جنبش نه تنها توده‌های مردم، بلکه نزدیک‌ترین افراد به کانون قدرت را نیز فراگرفته است.


 سقوط قرارداد و پایان یک رویای استعماری
ناصرالدین‌شاه که با بحرانی بی‌سابقه روبرو شده بود، در برابر این جنبش سراسری چاره‌ای جز عقب‌نشینی ندید. اعتراض‌های مردمی که ۱۷ ماه به طول انجامید، از تمام ظرفیت‌های سرکوب دولت قاجار فراتر رفت. در ۱۶ دی ۱۲۷۰ خورشیدی (ژانویه ۱۸۹۲)، شاه مجبور به لغو کامل قرارداد امتیاز توتون و تنباکو شد.



این پیروزی هزینه سنگینی برای دولت قاجار داشت. دولت ایران مجبور به پرداخت غرامت به شرکت رژی شد که از طریق گرفتن وام از بانک شاهنشاهی ایران (یکی دیگر از امتیازات واگذارشده به انگلیس) تأمین گردید. اما این شکست برای استعمار انگلیس چنان تحقیرآمیز بود که تا سال‌ها بعد، دولتمردان انگلیسی از تکرار چنین سناریویی در ایران هراس داشتند.


سه پیام مهم تاریخی جنبش تنباکو 

سرآغاز جنبش مشروطه
بسیاری از مورخان، جنبش تنباکو را پیش‌درآمدی بر انقلاب مشروطه می‌دانند. این جنبش نشان داد که مردم می‌توانند در برابر قدرت مطلقه شاه ایستادگی کنند و پیروز شوند. تجربه موفق تحریم تنباکو، به مردم ایران اعتمادبه‌نفس لازم برای پیگیری مطالبات گسترده‌تر در جنبش مشروطه (۱۲۸۵ خورشیدی) را بخشید.

ورود زنان به جنبش‌های اجتماعی
شکستن قلیان‌ها در حرمسرای ناصرالدین‌شاه تنها یک اقدام نمادین نبود، بلکه نشانه‌ای از ورود زنان به عرصه جنبش‌های اجتماعی ایران بود. این نخستین باری بود که زنان در یک حرکت سیاسی جمعی مشارکت می‌کردند و این الگو، بعدها در جنبش مشروطه و رویدادهای پس از آن تداوم یافت.


ناکارآمدی نظام استبدادی و فساد ساختاری
جنبش تنباکو پرده از فساد ساختاری دربار قاجار برداشت. این جنبش نشان داد که پادشاه ایران حاضر است برای تأمین هزینه سفرهای تفریحی خود به اروپا، منافع ملی را به بیگانگان واگذار کنند. اعتماد عمومی به دستگاه حکومت که پیش از این نیز شکننده بود، به‌کلی فرو ریخت و زمینه برای انقلاب مشروطه فراهم شد.

نویسنده : سونیوز