پروفسور کاظم معتمدنژاد، نامی که بر تارک تاریخ روزنامه نگاری و علوم ارتباطات ایران می درخشد، در 23 اردیبهشت ماه سال ۱۳۱۳ در روستای «مود» از توابع شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبی پا به عرصه وجود گذاشت. او در خانواده ای فرهنگی رشد کرد؛ پدرش مدیر دبیرستان بود و سایر اعضای خانواده نیز در مشاغل فرهنگی فعالیت داشتند. شاید همین فضای آکنده از کتاب و فرهنگ بود که ذهن جستجوگر و پرسشگر او را از همان دوران کودکی شکل داد. تحصیلات ابتدایی و بخشی از دوران متوسطه را در زادگاه خود و شهر بیرجند گذراند و سپس برای ادامه تحصیل رهسپار تهران شد و سال ششم ادبی را در دبیرستان مروی تهران به پایان رساند.
معتمدنژاد در سال ۱۳۳۶ موفق به اخذ درجه کارشناسی در رشته حقوق قضایی از دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران شد و چهار سال بعد، در سال ۱۳۳۹، مدرک دکتری خود را در همین رشته از زادگاه علمی خود دریافت کرد. دوران دانشجویی، نقطه عطفی در زندگی حرفه ای او بود. در همین ایام با مدیر وقت روزنامه کیهان که از اساتیدش بود، رابطه ای دوستانه برقرار کرد. این آشنایی زمینه ای شد تا معتمدنژاد جوان به جمع اعضای هیئت تحریریه این روزنامه مطرح بپیوندد. او فعالیت خود را از ترجمه متون فرانسوی آغاز کرد و خیلی زود با نشان دادن استعداد و پشتکار مثال زدنی، به مسئولیت گروه اخبار و مقالات خارجی ارتقا یافت.
روزنامه کیهان که تشنه نیروهای تحصیلکرده بود، برای معتمدنژاد بورسیه ای از دولت فرانسه دریافت کرد. این فرصت طلایی، دریچه های تازه ای را به روی او گشود. او در فرانسه، ابتدا دیپلم عالی تدریس روزنامه نگاری را از مرکز بین المللی تعلیمات عالی روزنامه نگاری دانشگاه استراسبورگ در سال ۱۹۶۳ (۱۳۴۲) دریافت کرد. سپس در سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳) از دانشگاه سوربن پاریس موفق به اخذ دو مدرک دکترا شد: دکترای دولتی علوم سیاسی از دانشکده حقوق و علوم اقتصادی، و دکترای تخصصی روزنامه نگاری از انستیتوی مطبوعات و علوم خبری دانشگاه پاریس. این دستاوردهای علمی درخشان، او را به یکی از نخستین فارغ التحصیلان ایرانی رشته روزنامه نگاری در سطح بین الملل تبدیل کرد.
معتمدنژاد در سال ۱۳۴۳ با کوله باری از دانش روز و اندیشه ای بزرگ به ایران بازگشت؛ اندیشه تأسیس نخستین دانشکده روزنامه نگاری و ارتباطات در کشور. او به درستی دریافته بود که روزنامه نگاری تنها یک حرفه نیست، بلکه یک علم است و نیازمند تربیت آکادمیک و نظام مند. بدین ترتیب، فعالیت دانشگاهی خود را از سال ۱۳۴۴ به عنوان استادیار در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران آغاز کرد. اما نقطه اوج تلاش های او، نقش بی بدیلش در پایه گذاری نهادهای علمی ارتباطات در ایران بود. وی از اعضای مؤسس دوره عالی روزنامه نگاری، مؤسسه عالی مطبوعات و روابط عمومی و به ویژه، بنیانگذار و رئیس «دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی» بود؛ نهادی که بعدها به دانشگاه علامه طباطبایی منتقل شد و سال ها در آن به تدریس و تربیت دانشجویان مشغول بود. او نه تنها این دانشکده را تأسیس کرد، بلکه خود تا سال ۱۳۵۹ ریاست آن را بر عهده داشت و از سال ۱۳۶۰ به عنوان استاد تمام گروه علوم ارتباطات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی به کار ادامه داد.
تألیفات پروفسور معتمدنژاد، گنجینه ای ارزشمند برای جامعه علمی و رسانه ای ایران به شمار می رود. از او نزدیک به ۲۰ اثر ماندگار بر جای مانده است. کتاب های «حقوق مطبوعات» و «حقوق ارتباطات» که با همکاری دخترش دکتر رؤیا معتمدنژاد به رشته تحریر درآمده، از جمله منابع اصلی حقوق رسانه ها در ایران هستند. کتاب «وسایل ارتباط جمعی» سال ها به عنوان منبع درسی اصلی دانشجویان ارتباطات تدریس می شد. همچنین آثاری چون «ارتباطات در جهان معاصر»، «روزنامه نگاری: با فصلی جدید در بازنگری روزنامه نگاری معاصر»، و «ارتباط جمعی غربی و انقلاب اسلامی ایران» نشان از عمق نگاه تحلیلی او به رسانه ها و قدرت آن ها دارد. او افزون بر این کتاب ها، بیش از ۷۰ مقاله علمی به مجامع بین المللی ارائه کرد و در کنفرانس های علمی متعدد جهانی به عنوان چهره ای پیشرو از ایران حضور یافت.
لقب «پدر» برای استاد، اغراقی ژورنالیستی نبود. معتمدنژاد واقعاً نقشی پدرانه در پرورش نسل های متمادی از کنشگران عرصه رسانه ایفا کرد. علی اکبر فرهنگی، از استادان برجسته علوم ارتباطات، در سوگ او گفت: «ایشان در حوزه کاری خود دانشمند برجسته ای بود که به تکاپوی همیشگی برای کسب علم شناخته می شد... من شک ندارم که شاگردان تربیت شده توسط او به هر شکل تلاش خواهند کرد تا راه او را ادامه دهند». یکی دیگر از شاگردانش با تعبیری عاطفی گفت: «پروفسور معتمدنژاد در حوزه علم ارتباطات، برای ایران نقش پدر و مادر را ایفا کرده است». او همچنین از نخستین نظریه پردازان بومی ایران در حوزه ارتباطات بود که دیدگاه های کاربردی فراوانی از خود به یادگار گذاشت.
معتمدنژاد اما تنها یک استاد دانشگاه نبود؛ او یک حقوق دان برجسته و مدافع سرسخت آزادی بیان و حقوق رسانه ها نیز بود. وی از سال ۱۳۴۶ به عنوان وکیل پایه یک دادگستری مشغول به کار شد و از سال ۱۳۷۹ نیز به عنوان مشاور حقوقی اتحادیه بین المللی ارتباطات دور (ITU) فعالیت می کرد. باور عمیق او به آزادی اطلاعات و حقوق روزنامه نگاران، او را به یکی از اعضای هیئت مؤسس «انجمن دفاع از آزادی مطبوعات» بدل ساخت. او عدالت خواهی و آزادی خواهی را نه در شعار، که در عمل و تدریس خود جاری می ساخت. ایرنا در گزارشی به نقل از شاگردانش نوشت: «معتمدنژاد خودش یک پروژه توسعه بود».
او جوایز و افتخارات داخلی و بین المللی متعددی را نیز در کارنامه درخشان خود ثبت کرده است. در سال تحصیلی ۷۴ - ۱۳۷۳ به عنوان استاد نمونه دانشگاه های ایران معرفی شد. در سال ۱۳۸۴ موفق به دریافت نشان درجه یک علمی از رئیس جمهوری وقت ایران گردید. جایگاه علمی او تا بدانجا ارتقا یافت که پس از درگذشتش، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران با انتشار پیامی، این ضایعه را به جامعه علمی کشور تسلیت گفت.
با این حال، پایان داستان این مرد بزرگ، آمیخته با غم و تلخی بود. پروفسور کاظم معتمدنژاد در سال های پایانی عمر خود از بیماری پارکینسون رنج می برد. به گفته نزدیکان، او در روزهای آخر دچار فراموشی شده و در حالت کما به سر می برد. سرانجام، پدر علم ارتباطات ایران در غروب پنجشنبه، چهاردهم آذرماه سال ۱۳۹۲، در سن ۷۹ سالگی در بیمارستانی در تهران چشم از جهان فروبست. پیکر او روز شنبه، ۱۶ آذر، طی مراسمی باشکوه از مقابل دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی تشییع و در قطعه نام آوران بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد. این درگذشت، بازتاب گسترده ای در رسانه های بین المللی داشت به طوری که از او به عنوان «پدر علم ارتباطات ایران» و «بنیانگذار روزنامه نگاری مدرن» یاد کردند.
حال، پس از گذشت بیش از یک دهه از آن روز تلخ، همچنان سایه سنگین نام «کاظم معتمدنژاد» بر فضای آکادمیک و رسانه ای ایران گسترده است. اما پرسش تأمل برانگیزی که از دل خاطرات شاگردانش بیرون می آید این است: «قدردانی هایمان بعد از مرگ چه فایده ای دارد؟». جامعه رسانه ای ایران، در روزگار حیات پدر خود، آنچنان که باید قدردان زحمات بی شائبه او نبود. اکنون شاید بهترین ادای دین به این دانشمند فقید، نه صرفاً ستایش گذشته، بلکه تداوم راه او در دفاع از علم ارتباطات، نهادینه سازی روزنامه نگاری حرفه ای و صیانت از حقوق رسانه ها باشد. معتمدنژاد رفت، اما مکتب او و میراث گران بهایش، چراغ راه نسل های آینده ارتباطات ایران خواهد بود.