در دل تاریخ پرفراز و نشیب ایران، روایت پرواز داستانی شنیدنی و کوتاه اما پرشتاب دارد. شاید باورش سخت باشد، اما قدیمیترین فرودگاه خاورمیانه نه در دبی، نه در استانبول، که بر فراز تپهای سنگفرش در مسجدسلیمان ایران متولد شد؛ جایی که هواپیماهای چوبی بریتانیایی، پیش از آنکه واژه «فرودگاه» در هیچ قاموسی وجود داشته باشد، بر زمین نشستند تا تشنگی نفت امپراتوری را سیراب کنند. باندهای خاکی و آشیانههای فراموششده ایران هر یک رازی از دل تاریخ، سیاست و جنگ را در خود پنهان کردهاند؛ از باندی که یک زلزله آن را ساخت تا فرودگاهی که مهریه یک شاهزاده قاجار بود. در ادامه این گزارش اختصاصی سونیوز،تاریخچه قدیمیترین فرودگاههای ایران را مرور میکنیم؛ فرودگاههایی که هر یک بهتنهایی تکهای از پازل پیشرفت و تاریخ هوانوردی این سرزمین را روایت میکنند.
فرودگاه مسجدسلیمان؛ کهنسالترین آشیانه خاورمیانه
داستان نخستین فرودگاه ایران، نه با هیاهوی پروازهای مسافرتی، که با غرش خروشان نفت از دل زمین در مسجدسلیمان گره خورده است. فرودگاه مسجدسلیمان که امروزه با نام فرودگاه شهید آسیایی نیز شناخته میشود، به دنبال فوران چاه نفت در خرداد سال ۱۲۸۷ هجری شمسی (۱۹۰۸ میلادی) و نیاز مبرم به تسهیلات برای تردد کارشناسان و تجهیزات، در منطقهای به نام «یکمهه» متولد شد.
در آن زمان که ایران در دوره حکومت محمدعلیشاه قاجار به سر میبرد و هنوز خبری از واژه «فرودگاه» نبود، آنچه بر بلندای مسجدسلیمان شکل گرفت، تنها زمینی مسطح برای نشست و برخاست هواپیماها بود. با افزایش رفتوآمد انگلیسیها، تصمیم به ساخت فرودگاهی رسمی گرفته شد که باندهای پرواز آن بهصورت سنگفرش احداث گردید و سنگهای آن از کوه زورون (زائران) استخراج و فضای خالی بین آنها با ملات سیمان پر میشد. جالب آنکه این فرودگاه به دلیل قرارگیری بر فراز یک تپه، نمونهای نادر در جهان محسوب میشود.
اهمیت این آشیانه تاریخی تنها در تقدم آن خلاصه نمیشود. در طول جنگ جهانی اول، فرودگاه مسجدسلیمان نقشی راهبردی در رساندن سوخت و اقلام نظامی به روسیه ایفا کرد و بهنوعی در تعیین سرنوشت جنگ تأثیرگذار بود. در دوران شکوفایی خود، میزبان شرکتهای بزرگ هواپیمایی جهان همچون کیالام هلند (KLM) و بریتیش ایرویز انگلستان (British Airways) بود و بهعنوان دروازه ورود ایران به عصر هوانوردی تجاری شناخته میشد.
پس از ملی شدن صنعت نفت و تشکیل وزارت نفت، دولت ایران با خرید چند فروند هواپیما، پروازهای داخلی را نیز از این مبدأ تاریخی گسترش داد. به مناسبت یکصدمین سالگرد تأسیس این فرودگاه، مبلغ ۵ میلیارد تومان برای مرمت و بازسازی آن اختصاص یافت تا این گهواره هوانوردی ایران و خاورمیانه بار دیگر جان بگیرد.
فرودگاه بندرلنگه؛ دومین گام در کرانههای خلیج فارس
تنها یک دهه پس از تأسیس نخستین فرودگاه، کرانههای خلیج فارس شاهد تولد دومین فرودگاه ایران و خاورمیانه در شهر بندرلنگه بود. این فرودگاه در سال ۱۲۹۷ هجری شمسی (۱۹۱۸ میلادی)، همزمان با حکومت احمدشاه قاجار و در واپسین سالهای این سلسله، فعالیت بینالمللی خود را با پرواز به مقاصدی چون انگلستان و هند آغاز کرد.
فرودگاه بندرلنگه که اکنون با نام فرودگاه شهدای بندرلنگه شناخته میشود، در آن سالها فرودگاهی خاکی و ابتدایی بود که در مسیر کریدور هوایی اروپا به شرق قرار داشت. این فرودگاه نیز مانند مسجدسلیمان، دومین مقصد هواپیماییهای بریتیش ایرویز و کیالام هلند در ایران محسوب میشد و نقشی محوری در شکلگیری کریدورهای هوایی بینالمللی کشور ایفا کرد.
فرودگاه بوشهر؛ ایستگاه پروازهای استعماری
سومین ایستگاه از این کاروان پرشتاب، بندر بوشهر بود که در سال ۱۲۹۸ هجری شمسی همزمان با اواخر حکومت احمدشاه قاجار، فعالیت خود را بهعنوان یک توقفگاه هوایی کلیدی در مسیر اروپا به هندوستان آغاز کرد. در ابتدا، این فرودگاه نیز رشتهای از زمینهای خاکی و فضاسازیهای ابتدایی با حداقل تجهیزات بود.
در سال ۱۹۱۹ میلادی، اولین پرواز که از اروپا عازم هند بود، در مسیر بغداد، بوشهر، بندرلنگه و کراچی برای سوختگیری از این فرودگاه استفاده کرد. نکته جالب توجه آنکه تا سال ۱۳۰۴ خورشیدی، دولت ایران هیچگونه نظارت و کنترلی بر این پروازهای عبوری نداشت و این آسمانها عملاً در اختیار خطوط هوایی خارجی بود. بهتدریج، فرودگاه بوشهر به کانون پروازهای متعدد بینالمللی تبدیل شد و نخستین هواپیمایی که رسماً در این فرودگاه به زمین نشست، یک فروند یونکرس ساخت آلمان بود.
فرودگاه قلعهمرغی؛ نخستین فرودگاه رسمی در پایتخت
با طلوع قرن جدید، پایتخت نیز طعم پرواز را چشید. تا پیش از تیرماه سال ۱۳۰۱، در شهر تهران هیچ محل معینی برای فرود و پرواز هواپیماها وجود نداشت. در این سال، انگلیسیها درخواست اعزام دو فروند هواپیما به تهران را مطرح کردند و دولت وقت، به دستور رضاشاه پهلوی، به فکر اختصاص زمینی مناسب افتاد. زمینهای قلعهمرغی در جنوب تهران به مساحت حدود ۳۰۰ هکتار برای این کار انتخاب و در هشتم مرداد ۱۳۰۱ (۳۱ ژوئیه ۱۹۲۲)، نخستین فرودگاه رسمی کشور با فرود دو فروند هواپیمای انگلیسی که از طریق بغداد وارد تهران شده بودند، افتتاح شد.
اما فرودگاه قلعهمرغی با تصویری که امروز از یک فرودگاه داریم، تفاوتی از زمین تا آسمان داشت. این فرودگاه فاقد آشیانه، بیسیم و برج مراقبت بود و باند آن میدانی پوشیده از چمن و خاک بیش نبود.رمپ پروازی (محل پارک و سرویس هواپیما) آن گوشهای از این میدان را تشکیل میداد. با این حال، نقطه عطفی در تاریخ هوانوردی ایران رقم خورد. خاطره ماندگار این فرودگاه در ۵ اسفند ۱۳۰۴ شکل گرفت، زمانی که برای نخستین بار یک هواپیمای متعلق به ایران با خلبانی سرهنگ احمد نخجوان، پس از سفری طولانی از پاریس، در سلامت کامل در قلعهمرغی به زمین نشست؛ رویدادی که اعتمادبهنفس هوانوردی ایران را پایهگذاری کرد.
پس از ساختهشدن فرودگاههای جدیدتر، قلعهمرغی به یک پایگاه هوایی نظامی تبدیل شد و نهایتاً در سال ۱۳۹۰ شمسی، این پهنه خاطرهانگیز به بوستان ولایت تغییر کاربری داد. بااینحال، آشیانه قدیمی این فرودگاه هنوز پابرجاست و در تاریخ ۱۲ آذر ۱۳۷۵ با شماره ۱۷۸۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
فرودگاه خرمآباد؛ یادگار روزهای سخت جنگ
اندکی پیش از آن، در دل کوهستانهای لرستان، باندی خاکی متولد شده بود که بعدها به یکی از قدیمیترین فرودگاههای ایران بدل گشت: فرودگاه خرمآباد. این فرودگاه که از نظر قدمت پس از مسجدسلیمان، بندرلنگه و قلعهمرغی، چهارمین فرودگاه ایران محسوب میشود، در سال ۱۳۰۴ خورشیدی شاهد نشستن اولین هواپیما بر باند خاکی خود بود.
کاربری اولیه این فرودگاه کاملاً نظامی بود و نقطه عطف تاریخچه آن به جنگ جهانی دوم بازمیگردد. در اواسط سال ۱۳۲۲ خورشیدی، نیروهای متفقین باندی به عرض ۳۰ متر و طول ۱۸۰۰ متر در محلی روبروی کمپ نظامی «بدرآباد» احداث کردند که به یکی از مهمترین زیرساختهای نظامی منطقه تبدیل شد. این فرودگاه که در منطقهای کوهستانی واقع گردیده، بعدها به نام فرودگاه شهدای خرمآباد تغییر نام یافت و امروزه نیز با همان باند تاریخی به فعالیت خود ادامه میدهد.
فرودگاه شیراز، طلوع پرواز از جوار تخت جمشید
در سال ۱۳۰۸ خورشیدی و در دوره تثبیت قدرت رضاشاه، شهر شیراز نیز از قافله پرواز عقب نماند. اولین فرودگاه این شهر در قسمت جنوبی شیراز و با نام «طیارهخانه» آغاز به کار کرد. این فرودگاه در اندازهای بسیار کوچک ساخته شد، بهطوریکه شمار مسافران سالانه آن به یکهزار نفر نیز نمیرسید. پروازهایی محدود بین تهران، اصفهان و مشهد از این مبدأ انجام میشد و کمبود شدید امکانات، امکان پذیرش هواپیماهای بزرگ و پهنپیکر را از آن سلب کرده بود. این محدودیت نهایتاً به توسعه فرودگاه جدید شیراز در سالهای دهه ۱۳۴۰ منجر شد.
فرودگاه بیرجند؛ نگین راهبردی شرق ایران
در سال ۱۳۱۲ خورشیدی و همزمان با دوره حکومت رضاشاه، شرق ایران گوهری درخشان در عرصه هوانوردی را به خود دید. فرودگاه بیرجند که امروزه به نام فرودگاه بینالمللی شهید کاوه بیرجند شناخته میشود، به علت موقعیت سیاسی و راهبردی این شهر در شرق کشور، بهعنوان سومین فرودگاه رسمی ایران پس از فرودگاههای قلعهمرغی و بوشهر تأسیس شد. ایده ساخت این فرودگاه با تلاشهای محمدابراهیم علم، یکی از نخستوزیران وقت و از شخصیتهای بانفوذ منطقه، به ثمر نشست.
فرودگاه بیرجند در زمینی به مساحت ۱۵۰ هکتار احداث گردید و تا پیش از جنگ جهانی دوم، بهعنوان یکی از پایگاههای مهم هوایی شرق ایران فعالیت میکرد. این فرودگاه نهتنها دروازه ورود شرق ایران به شبکه هوایی کشور بود، بلکه نقش مهمی در امور پستی و گمرکی مناطق شرقی ایفا نمود. امروزه این فرودگاه با دارا بودن دو باند پروازی، همچنان بهعنوان یکی از قدیمیترین و مهمترین فرودگاههای شرق کشور به فعالیت خود ادامه میدهد.
فرودگاه مهرآباد؛ نماد شکوه هوانوردی مدرن ایران
اگرچه مسجدسلیمان و قلعهمرغی آغازگر راه بودند، اما بیشک مشهورترین و مهمترین فرودگاه در تاریخ معاصر ایران، فرودگاه بینالمللی مهرآباد است که ساخت آن نقطه پایانی بر دوران فرودگاههای موقت و ابتدایی بود. این فرودگاه در ۱۳ مرداد ۱۳۱۷ (۴ اوت ۱۹۳۸) و در دوران حکومت رضاشاه پهلوی، بر فراز اراضی واقع در غرب تهران گشایش یافت.
زمینهای مهرآباد خود روایتی تاریخی دارند. این اراضی در اصل جزو املاک دوستعلی معیرالممالک بود که آن را بهعنوان مهریه همسرش عصمتالدوله، دختر ناصرالدینشاه قاجار، قرار داد؛ نام مهرآباد نیز از همین پیوند مهر و محبت ریشه میگیرد. ساخت نخستین باشگاه هوانوردی و فرودگاه در این اراضی توسط شرکت آلمانی یونکرس (Junkers) انجام شد.
در طرح توسعه این فرودگاه، چهرههای برجسته بینالمللی حضور داشتند. ویلیام پریرا (William Pereira)، معمار سرشناس آمریکایی که در پروژههای عظیمی چون طرح جامع فرودگاه بینالمللی لسآنجلس (LAX) نقش داشت، در اوایل دهه ۱۳۵۰ شمسی بهعنوان مشاور، مسئولیت توسعه و طراحی بخشهای جدید مهرآباد را بر عهده گرفت.
پس از جنگ جهانی دوم، مهرآباد به یک پایگاه مهم نیروی هوایی نیز تبدیل شد. در سال ۱۳۴۶ خورشیدی، فرودگاه جدید مهرآباد با طراحی و امکانات مدرن در حضور محمدرضا پهلوی افتتاح شد و تا پیش از افتتاح فرودگاه بینالمللی امام خمینی در سال ۱۳۸۶، تمام بار ترافیک بینالمللی کشور را بر دوش میکشید. این فرودگاه امروزه با ۶ ترمینال فعال، قطب اصلی پروازهای داخلی کشور و آشیانه شرکتهای بزرگی چون ایرانایر، آسمان، ماهان و دهها ایرلاین دیگر است.
فرودگاه آبادان؛ آشیانه در دل جنوب ایران
همچنان که دود از دودکشهای پالایشگاه عظیم آبادان به آسمان میرفت، نیاز به حملونقل هوایی سریع و مطمئن، مقدمات ساخت فرودگاه بینالمللی آبادان را در سال ۱۳۲۰ فراهم آورد. این فرودگاه توسط شرکت ملی نفت ایران و به دلیل وجود پالایشگاه عظیم نفت آبادان احداث شد.
فرودگاه آبادان بهسرعت از یک فرودگاه محلی فراتر رفت و به دلیل قرارگیری در دالان هوایی بینالمللی، به تنها فرودگاه ترانزیتی، کیترینگ و سوختگیری در مسیر خاورمیانه و اروپا تبدیل شد. نقش راهبردی آن بهگونهای بود که بهعنوان فرودگاه کمکی و احتیاطی برای فرودگاه مهرآباد نیز عمل میکرد و در صورت نامساعدی هوا، پروازهای خارجی را میزبانی مینمود. این فرودگاه تاریخی در اوج رونق خود در دهههای ۴۰ و ۵۰ خورشیدی، پروازهایی به اکثر نقاط جهان داشت. از میدان خاکی مسجدسلیمان تا عظمت مدرن مهرآباد، مسیر هوانوردی ایران تصویریست از عزم، تاریخ و چشمانی دوختهشده به فردایی روشن.
فرودگاه ارومیه؛ ایستگاهی در همسایگی دریاچه
داستان فرودگاه ارومیه، روایتی از یک تصمیم دوراندیشانه در سالهای نخست حکومت رضاشاه است. ایده اولیه ساخت فرودگاه ارومیه به سال ۱۳۰۹ شمسی بازمیگردد؛ زمانی که دولت وقت زمینی به مساحت ۹۲,۱۶۰ مترمربع را برای ساخت فرودگاهی در شمال شهر ارومیه خریداری کرد. اما این تصمیم تا دهه چهل شمسی به مرحله اجرا نرسید.
عملیات ساخت فرودگاه بینالمللی شهید باکری ارومیه نهایتاً در سال ۱۳۴۲ خورشیدی در زمینی به مساحت ۳۴۳ هکتار آغاز شد و پس از سه سال کار بیوقفه، در سال ۱۳۴۵ به بهرهبرداری رسید. موقعیت استراتژیک این فرودگاه در شمالغرب ایران، آن را به یکی از مهمترین فرودگاههای منطقه تبدیل کرده و امروزه با ارتفاع ۱۳۲۴ متر از سطح دریا، بهعنوان یکی از مرتفعترین فرودگاههای کشور شناخته میشود.
فرودگاه رشت، آشیانه ای در دل گیلان سبز
همزمان با سالهای پایانی سلطنت رضاشاه و آغاز جنگ جهانی دوم، نیاز مبرم به حملونقل سریع مسافر و کالا در شمال ایران، زمینهساز تولد فرودگاه رشت شد. نخستین فرودگاه این شهر در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی با نام «فرودگاه سلیمان داراب» راهاندازی شد و باند آن در جوار کارخانه الکتریک ایران (لامپسازی رشت) قرار داشت.
پروژه ساخت این فرودگاه در سال ۱۳۲۰ کلید خورد و در هجدهم خرداد سال ۱۳۲۶، این فرودگاه رسماً بازگشایی شد. فرودگاه رشت که بعدها به فرودگاه بینالمللی سردار جنگل رشت تغییر نام یافت، امروزه هفدهمین فرودگاه پررفتوآمد ایران است و بهعنوان دروازه هوایی استان گیلان و منطقه سرسبز شمال ایران، نقشی حیاتی در شبکه حملونقل کشور ایفا میکند.
فرودگاه گرگان؛ باندی میان دو شهر
در دهه سی شمسی و همزمان با دوره حکومت محمدرضا پهلوی، شمال ایران شاهد احداث فرودگاهی دیگر بود. فرودگاه گرگان که امروزه با نام فرودگاه بینالمللی شهدای گرگان شناخته میشود، در سال ۱۳۳۰ خورشیدی در حد فاصل شهر گرگان و آققلا تأسیس شد. این فرودگاه در ابتدا زمینی به مساحت ۱۰۰ هکتار با دو باند خاکی چمنی به شکل متقاطع و به طول بیش از هزار متر بود که بهعنوان پایگاهی برای پروازهای آموزشی و نظامی مورد استفاده قرار میگرفت. فرودگاه گرگان با قدمتی بیش از نیمقرن، امروزه رتبه هجدهم را در میان فرودگاههای ایران دارد و تا پیش از توسعه و تجهیز در سال ۱۳۷۴، فرودگاهی خاکی و فاقد امکانات کامل ناوبری بود.
فرودگاه مشهد؛ از باند نظامی تا قطب زیارتی
همچنان که زمزمه پرواز در آسمان ایران میپیچید، شهر مشهد نیز گام در راه هوانوردی نهاد. فرودگاه مشهد که امروزه با نام فرودگاه بینالمللی شهید هاشمینژاد شناخته میشود، در سال ۱۳۳۰ خورشیدی با کاربری نظامی و یک باند پروازی کوچک در محل زائرسرای فعلی احداث گردید.
پیش از احداث این فرودگاه، باندی خاکی در محل میدان پانزده خرداد کنونی (میدان ضد) برای فرود هواپیماهای کوچک نظامی وجود داشت. فرودگاه مشهد در آغاز، روزانه تنها یک پرواز به مقصد تهران و همچنین پروازهای آموزشی انجام میداد. در سال ۱۳۴۶ خورشیدی، با توسعه زیرساختها، یک باند بتنی جدید و پایگاه پدافند نیروی هوایی به این مجموعه افزوده شد. امروزه فرودگاه مشهد پس از مهرآباد، دومین فرودگاه پررفتوآمد ایران است و با انبوه زائران حرم امام رضا (ع)، به یکی از شلوغترین و پررفتوآمدترین فرودگاههای کشور تبدیل شده است.
فرودگاه سنندج؛ آشیانهای در دل کردستان
همچنان در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی، غرب ایران نیز از قافله هوانوردی عقب نماند. فرودگاه سنندج در اوایل این دهه در محلی به نام «سرنه وه»، واقع در انتهای پادگان لشکر ۲۸ کنونی، با یک باند خاکی ساخته شد.
نخستین پروازهای رسمی از این فرودگاه از سال ۱۳۳۸ توسط هواپیمایی ایرانایر آغاز گردید. اما به دلیل وضعیت نامطلوب فرودگاه اولیه، عملیات ساخت فرودگاه جدید سنندج در سال ۱۳۴۷ در جنوب غربی شهر و در ابتدای جاده سنندج-کرمانشاه آغاز شد و پس از سه سال، در سال ۱۳۵۰ به پایان رسید و مورد بهرهبرداری قرار گرفت. این فرودگاه امروزه بهعنوان یکی از فرودگاههای قدیمی و مهم غرب ایران، نقش بهسزایی در اتصال استان کردستان به شبکه هوایی کشور ایفا میکند.
فرودگاه زاهدان؛ از چادرهای پستی تا دروازه شرق
در حالی که کشور در تبوتاب توسعه میسوخت، جنوبشرق ایران نیز پذیرای فرودگاهی شد که سرآغاز آن با دو چادر ساده رقم خورد. فرودگاه زاهدان در سال ۱۳۳۲ خورشیدی با نام فرودگاه بینالمللی شهدای زاهدان بهطور رسمی افتتاح گردید. هدف اولیه از تأسیس این فرودگاه، استفاده برای مقاصد پست و گمرکات بود و نخستین تأسیسات آن از تنها دو چادر تشکیل میشد.
در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، نخستین ساختمان رسمی این فرودگاه احداث شد و بهتدریج به یکی از مهمترین فرودگاههای منطقه تبدیل گردید. موقعیت استراتژیک فرودگاه زاهدان بهعنوان چهارراه هوایی شرق و غرب، موجب شد این فرودگاه نقشی حیاتی در شبکه حملونقل هوایی جنوبشرق ایران ایفا کند و امروزه بهعنوان مهمترین فرودگاه استان سیستان و بلوچستان شناخته میشود.
فرودگاه کرمان؛ از کلید مهندسان تا دروازه کویر
داستان فرودگاه کرمان، حکایت صبر و برنامهریزی سیساله است. فرودگاه کرمان که امروزه با نام فرودگاه بینالمللی آیتالله هاشمی رفسنجانی شناخته میشود، مطالعات اولیه احداث آن از سال ۱۳۰۴ خورشیدی آغاز شد و مهندسان ایرانی و خارجی پروژه ساخت آن را کلید زدند. اما این طرح بلندپروازانه تا سال ۱۳۳۵ خورشیدی به مرحله اجرا درنیامد و در همین سال، عملیات ساختمانی این فرودگاه بهطور رسمی شروع شد و جابهجایی مسافران و حمل بار نیز از همان سال آغاز گردید. این فرودگاه که یکی از قدیمیترین و مهمترین فرودگاههای مرکز و جنوبشرق ایران است، نقش بیبدیلی در اتصال استان پهناور کرمان به شبکه هوایی کشور داشته و دارد.
فرودگاه بین المللی تبریز؛ ایستگاه اصلی دیار آذربایجان
در قلب آذربایجان، رویای پرواز از سالها پیش جوانه زده بود. برای نخستین بار در سال ۱۳۲۶، دفتری با عنوان «بیسیم هوایی» در شهر تبریز فعالیت خود را آغاز نمود که در حقیقت همان بنای اولیه فرودگاه تبریز بود. اما فرودگاه تبریز رسماً در سال ۱۳۲۹ خورشیدی با یک باند خاکی فعالیت خود را آغاز کرد. این فرودگاه در ابتدا بهعنوان یک ایستگاه هوایی برای خدمات نظامی و آموزشی و همچنین پروازهای آموزشی به بهرهبرداری رسید و تحت نظارت ارگانهای کشوری و ضوابط سازمانهای معتبر جهانی هوانوردی تأسیس شد. در سال ۱۳۳۵ با مجهز شدن به امکانات بیشتر، توسعه یافت. اگرچه از سال ۱۳۵۶ نخستین پروازهای خارجی به مقصد مکه از این فرودگاه انجام گرفت، اما در سال ۱۳۷۰ بود که فرودگاه تبریز رسماً عنوان بینالمللی را کسب کرد. امروزه فرودگاه بینالمللی شهید مدنی تبریز بزرگترین فرودگاه شمالغرب ایران است.
فرودگاه ساری؛ باندی بر بستر دشت ناز
در شمال ایران و در قلب مازندران، بذر فرودگاهی در سال ۱۳۲۶ کاشته شد که تا شکوفایی کامل آن دههها فاصله بود. در این سال، در زمینهای دشت ناز ساری یک باند خاکی کوچک برای عملیات سمپاشی و پروازهای آموزشی و نظامی احداث شد. این باند ساده، هسته اولیهای بود که به فرودگاه بینالمللی شهدای ساری تبدیل شد. با این حال، شکوفایی این فرودگاه سالها به درازا کشید. ساخت آن رسماً در سال ۱۳۴۷ پایان یافت اما پروازهای مسافربری آن از سال ۱۳۷۲ آغاز به کار کردند. این فرودگاه که در فاصله ۲۰ کیلومتری شمال شرقی شهر ساری و در ارتفاع ۱۱ متری از سطح دریا واقع شده، امروزه بهعنوان دروازه هوایی استان مازندران شناخته میشود.
فرودگاه بجنورد؛ از سمپاشی تا پرواز
همچون ساری، قصه فرودگاه بجنورد نیز با نیازهای کشاورزی گره خورده است. فرودگاه بجنورد که امروزه با نام فرودگاه شهدای بجنورد شناخته میشود، از حدود سال ۱۳۲۷ خورشیدی دارای تأسیسات مختصری بوده و عمدتاً برای اهداف سمپاشی مزارع و باغات منطقه مورد استفاده قرار میگرفت. این فرودگاه در آن زمان از امکانات بسیار کمی برخوردار بود. در سال ۱۳۶۷ خورشیدی، طرح توسعه و بازطراحی این فرودگاه بهطور جدی در دستور کار قرار گرفت و در سال ۱۳۷۱ با امکانات جدید افتتاح شد. امروزه این فرودگاه با وسعت ۲۸۶ هکتار، دارای طولانیترین باند پروازی در میان فرودگاههای منطقه است و بهعنوان دروازه هوایی استان خراسان شمالی فعالیت میکند.
فرودگاه اهواز؛ همسایه پالایشگاهها
با رونق صنعت نفت در جنوب، فرودگاه اهواز نیز در سال ۱۳۳۹ خورشیدی، پیش از احداث فرودگاه کنونی، فعالیت خود را در منطقه باغات شاهی (یا باغات شاه) اهواز آغاز کرد. این فرودگاه اولیه در زمینی به مساحت ۲۸۴ هکتار قرار داشت و شرکت ملی نفت ایران مسئولیت حفاظت و اداره آن را بر عهده داشت. با گسترش فعالیتهای نفتی و افزایش نیاز به حملونقل هوایی، فرودگاه جدید اهواز در سال ۱۳۴۲ در محل کنونی احداث شد. این فرودگاه که امروزه با نام فرودگاه بینالمللی شهید قاسم سلیمانی اهواز شناخته میشود، با ترمینالی به وسعت ۱۴,۵۰۰ مترمربع، یکی از پرترددترین فرودگاههای جنوب کشور است.
فرودگاه لارستان؛ مولود یک زلزله ویرانگر
گاه یک فاجعه، سرمنشأ آبادانی میشود. فرودگاه لارستان که امروزه با نام فرودگاه بینالمللی آیتالله آیتاللهی لارستان شناخته میشود، در پی وقوع زلزله ویرانگر سال ۱۳۳۹ در این منطقه و با هدف امدادرسانی فوری و کمکرسانی به آسیبدیدگان تأسیس شد. در آن زمان که هنوز هیچگونه امکانات فرودگاهی در منطقه وجود نداشت، این باند خاکی به تنها روزنه امید برای رسیدن کمکهای هوایی بدل گشت. این فرودگاه بهتدریج توسعه یافت و در طول سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۱ بهعنوان یک فرودگاه داخلی به رسمیت شناخته شد. سرانجام از سال ۱۳۷۲ به بعد، با انجام پرواز به مقصد دبی، جایگاه بینالمللی خود را تثبیت کرد. امروزه این فرودگاه با پروازهای هفتگی به مقاصدی همچون تهران، دبی، کویت، دوحه، شارجه و مسقط، یکی از محورهای اصلی ورود و خروج مسافر و گردشگر در منطقه جنوب کشور است.
فرودگاه بندرعباس؛ از بندکناران تا شهدای پرواز
جنوب ایران که همواره پیشگام هوانوردی کشور بود، در دهه ۴۰ خورشیدی شاهد احداث فرودگاهی مدرن در بندرعباس بود. فرودگاه اولیه بندرعباس در بین سالهای ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۶ در محلی به نام «بندکناران» واقع در ۲۵ کیلومتری جاده بندرعباس-سیرجان (منطقه باباغلام) احداث شد. با این حال، اولین فرود ثبتشده در تاریخ این منطقه به سال ۱۹۱۹ میلادی بازمیگردد. فرودگاه بینالمللی بندرعباس در مکان کنونی خود، بین سالهای ۱۳۴۶ تا ۱۳۴۹ ساخته شد و بهتدریج به یکی از مهمترین فرودگاههای جنوب ایران تبدیل گشت. این فرودگاه به یاد شهدای سانحه دلخراش پرواز شماره ۶۵۵ ایرانایر، به فرودگاه شهدای پرواز ۶۵۵ نیز نامگذاری شده است. موقعیت استراتژیک آن در کنار تنگه هرمز و دسترسی به آبهای آزاد، اهمیت نظامی و اقتصادی ویژهای به آن بخشیده است.
فرودگاه یزد؛ فرود بر خاک کویر
در دل کویر مرکزی ایران، دی ماه سال ۱۳۴۸ خورشیدی روزی بهیادماندنی برای مردم یزد بود. در پانزدهمین روز این ماه، فرودگاه یزد با نام فرودگاه بینالمللی شهید صدوقی رسماً افتتاح شد. این فرودگاه در زمینی به مساحت ۵۷۵ هکتار در غرب شهر یزد بنا گردید. هدف اصلی از تأسیس این فرودگاه، انجام پروازهای کشوری و اتصال این استان تاریخی و پهناور به شبکه هوایی کشور بود. معماری خاص و هماهنگ با اقلیم کویری و همچنین توسعه مستمر آن، فرودگاه یزد را امروزه به یکی از مجهزترین و فعالترین فرودگاههای مرکز ایران بدل کرده است.
فرودگاه همدان؛ آشیانه مرتفع غرب
همدان، پایتخت تاریخ و تمدن ایران، سابقهای دیرینه در هوانوردی دارد. قدمت فرودگاه همدان به بیش از هشتاد سال میرسد و از قدیمیترین فرودگاههای ایران بهشمار میآید. با این حال، نقطه عطف تاریخچه آن به سال ۱۳۴۵ خورشیدی بازمیگردد؛ زمانی که شهردار همدان دستور ساخت فرودگاهی جدید در حوالی فرودگاه قدیمی را صادر کرد. این پروژه چهار سال به طول انجامید و نهایتاً در سال ۱۳۴۹ به بهرهبرداری رسید. فرودگاه بینالمللی همدان که بهعنوان مرز هوایی غرب ایران و بزرگترین فرودگاه این منطقه شناخته میشود، در ارتفاع ۱۷۵۴ متری از سطح دریا واقع شده و یکی از مرتفعترین فرودگاههای کشور به شمار میرود. این فرودگاه با بهرهمندی از سیستمهای ناوبری پیشرفته، از جایگاه ویژهای در میان فرودگاههای بینالمللی ایران برخوردار است.
فرودگاه کرمانشاه؛ باندی بر فراز شهر
در غرب ایران و بر فراز ارتفاعات زاگرس، طرح اولیه ساخت فرودگاه کرمانشاه در سال ۱۳۵۰ خورشیدی ریخته شد. این فرودگاه که در محله مرادآباد و در شمال شرق شهر کرمانشاه بر روی زمینی به مساحت ۲۰۰ هکتار بنا گردید، در ابتدا با یک باند خاکی شروع به کار کرد. فرودگاه بینالمللی شهید اشرفی اصفهانی کرمانشاه با دو ترمینال مجزای داخلی و خارجی، امروزه مهمترین و بزرگترین فرودگاه در منطقه غرب ایران است. موقعیت این فرودگاه بهعنوان دروازه ورود به عتبات عالیات و نزدیکی به مرزهای غربی کشور، اهمیت استراتژیک ویژهای به آن بخشیده است.
فرودگاه کیش؛ نگین گردشگری خلیج فارس
در قامت نگینی بر آبهای نیلگون خلیج فارس، فرودگاه کیش در سال ۱۳۵۶ خورشیدی بهصورت رسمی افتتاح شد. مقدمات ساخت آن به سال ۱۳۴۹ بازمیگردد، زمانی که گروهی از کارشناسان ایرانی و آمریکایی با الگو قرار دادن کرانههای جنوبی مدیترانه و جزایر هاوایی، طرحی جامع برای این جزیره مرجانی تهیه کردند. این فرودگاه در ابتدا بهعنوان یک فرودگاه نظامی برای ارتش ایران ساخته شد، اما بهمرور زمان و با توسعه صنعت گردشگری، به فرودگاهی کاملاً غیرنظامی و تجاری تغییر کاربری داد. با گذشت زمان، فرودگاه کیش به یکی از مدرنترین فرودگاههای کشور بدل شد؛ بهطوریکه در آبان ۱۴۰۲، پایانه جدید آن با ظرفیت پذیرش سالانه ۶ میلیون مسافر و زیربنای ۴۹ هزار مترمربع افتتاح گردید. این فرودگاه، نبض گردشگری و اقتصاد جزیره کیش است.
فرودگاه چابهار-کنارک؛ باندی بر کرانه مکران
در جنوبشرقیترین نقطه ایران و بر کرانههای دریای عمان، فرودگاه چابهار-کنارک پا به عرصه وجود نهاد. ساخت و تأسیس این فرودگاه به دهه ۵۰ خورشیدی بازمیگردد، اگرچه اطلاعات دقیقی از اولین فرودهای پیش از آن نیز در دسترس است. این فرودگاه در شهرستان کنارک و در فاصله نزدیکی از بندر راهبردی چابهار واقع شده است. با ایجاد منطقه آزاد چابهار در دهه ۷۰ خورشیدی، اهمیت این فرودگاه بهعنوان دروازه هوایی توسعه سواحل مکران دوچندان شد. فرودگاه بینالمللی چابهار-کنارک با دو باند پروازی بلند و قابلیت تفکیک پروازهای نظامی و غیرنظامی، امروزه یکی از استراتژیکترین فرودگاههای ایران در مسیر توسعه اقتصادی شرق محسوب می شود.